Đỗ Đức Dũng
Trong kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc cách con người học tập, lao động và sáng tạo. Từ lớp học đến công sở, từ sản xuất đến y tế, từ truyền thông đến nghiên cứu khoa học, AI ngày càng chứng tỏ sức mạnh vượt trội trong việc xử lý thông tin, phân tích dữ liệu và hỗ trợ con người giải quyết công việc. Bởi vậy, ý kiến: “AI không thay thế con người, nhưng những người biết sử dụng AI sẽ thay thế những người không biết sử dụng AI” đã đặt ra một vấn đề rất đáng suy nghĩ về áp lực cạnh tranh của thế hệ trẻ trong thời đại mới.
Trước hết, cần hiểu rằng AI là trí tuệ nhân tạo, một dạng công nghệ có khả năng mô phỏng một số hoạt động trí tuệ của con người như học hỏi, nhận diện, phân tích và đưa ra gợi ý. AI có thể viết văn bản, dịch thuật, thiết kế hình ảnh, lập trình, tổng hợp tài liệu, chăm sóc khách hàng, thậm chí hỗ trợ bác sĩ trong chẩn đoán bệnh. Tuy nhiên, AI không có cảm xúc, lương tri, trách nhiệm đạo đức và trải nghiệm sống như con người. Vì thế, nói AI thay thế hoàn toàn con người là cách nhìn cực đoan. Nhưng nói người biết sử dụng AI có thể vượt lên người không biết sử dụng AI lại là một cảnh báo rất thực tế.
Áp lực đầu tiên mà AI đặt ra cho người trẻ là áp lực về năng lực học tập và thích nghi. Trước đây, chỉ cần có kiến thức chuyên môn tương đối tốt, một người có thể tìm được chỗ đứng trong công việc. Nhưng hiện nay, kiến thức thay đổi rất nhanh, công cụ làm việc cũng đổi mới liên tục. Một học sinh biết dùng AI để luyện ngoại ngữ, tìm hiểu bài học, kiểm tra lỗi lập luận sẽ tiến bộ nhanh hơn người chỉ học theo lối thụ động. Một sinh viên biết dùng AI để phân tích tài liệu, học lập trình, gợi ý ý tưởng nghiên cứu sẽ có lợi thế hơn người không biết khai thác công cụ mới. Như vậy, AI không trực tiếp lấy đi cơ hội của con người, nhưng nó làm khoảng cách giữa người chịu học và người ngại thay đổi ngày càng lớn.
Áp lực thứ hai là áp lực nghề nghiệp. Nhiều công việc lặp lại, đơn giản, ít sáng tạo có thể được máy móc thực hiện nhanh hơn và rẻ hơn. Nếu người trẻ chỉ bằng lòng với những kỹ năng cũ, không biết cập nhật tri thức, không biết sử dụng công nghệ, họ rất dễ bị tụt lại. Ngược lại, người biết dùng AI sẽ có thể nâng cao năng suất, tiết kiệm thời gian, xử lý công việc hiệu quả hơn. Trong một tập thể, người biết kết hợp năng lực cá nhân với công cụ hiện đại chắc chắn có nhiều cơ hội phát triển hơn người chỉ dựa vào thói quen cũ.
Tuy nhiên, áp lực ấy không nên được hiểu như một nỗi sợ hãi. AI không phải là kẻ thù của tuổi trẻ. Điều đáng lo không nằm ở sự thông minh của máy móc, mà nằm ở sự thụ động của con người. Nếu học sinh dùng AI để chép bài, sinh viên dùng AI để làm thay tư duy, người lao động dùng AI mà không kiểm chứng kết quả, thì công nghệ hiện đại lại trở thành nguyên nhân làm con người nghèo đi về trí tuệ. Khi ấy, người trẻ không bị AI đánh bại, mà tự đánh mất năng lực của mình vì lạm dụng AI.
Vì vậy, trước áp lực cạnh tranh với AI, người trẻ cần lựa chọn thái độ đúng đắn. Trước hết, phải học cách làm chủ công nghệ: biết đặt câu hỏi, biết chọn lọc thông tin, biết kiểm chứng kết quả và biết biến gợi ý của AI thành hiểu biết thật của mình. Bên cạnh đó, cần rèn luyện những năng lực mà máy móc khó thay thế: tư duy phản biện, khả năng sáng tạo, kỹ năng giao tiếp, tinh thần hợp tác, đạo đức nghề nghiệp và lòng nhân ái. AI có thể tạo ra một bản nháp, nhưng con người phải chịu trách nhiệm về điều mình viết. AI có thể phân tích dữ liệu, nhưng con người phải quyết định dùng tri thức ấy vào mục đích tốt đẹp hay sai trái.
Tóm lại, ý kiến trên là một lời nhắc nhở sâu sắc đối với thế hệ trẻ. Trong thời đại AI, người trẻ không thể đứng ngoài cuộc, càng không thể học tập và làm việc bằng tâm thế cũ. Muốn không bị thay thế, mỗi người phải biết tự nâng cấp bản thân, làm chủ công nghệ và giữ vững giá trị nhân văn. Bởi tương lai không thuộc về người sợ AI, cũng không thuộc về người lệ thuộc vào AI, mà thuộc về những con người biết sử dụng AI bằng trí tuệ, bản lĩnh và trách nhiệm.