Những chuyến đi và bài học từ thực địa
Chuyên mục: Những chuyến đi
Excerpt gợi ý: Những suy ngẫm về các chuyến đi trong công việc và cuộc sống – nơi mỗi vùng đất, dòng sông, con người và trải nghiệm đều để lại những bài học riêng.
Có những chuyến đi chỉ đơn giản là sự di chuyển từ nơi này đến nơi khác. Nhưng cũng có những chuyến đi để lại trong ta nhiều hơn thế: một bài học, một góc nhìn mới, một kỷ niệm, một con người đáng nhớ hoặc một cảm nhận sâu hơn về cuộc sống và công việc.
Với tôi, những chuyến đi luôn là một phần quan trọng của hành trình làm nghề và trưởng thành.
Làm việc trong lĩnh vực thủy lợi, tài nguyên nước và môi trường nước, tôi có cơ hội đi qua nhiều vùng đất, nhiều dòng sông, nhiều hệ thống công trình và nhiều địa phương khác nhau. Có những chuyến đi để khảo sát thực địa. Có những chuyến đi để họp với địa phương. Có những chuyến đi để kiểm tra công trình, thu thập số liệu, trao đổi với người dân, làm việc với đồng nghiệp, chuyên gia và các cơ quan quản lý.
Mỗi chuyến đi đều có một ý nghĩa riêng.
Có những điều nếu chỉ đọc trên bản đồ, trên báo cáo hoặc trên màn hình máy tính thì chưa thể hiểu hết. Một tuyến sông trên bản đồ có thể chỉ là một đường xanh. Một vùng ngập có thể chỉ là một mảng màu. Một cống điều tiết có thể chỉ là một ký hiệu. Một khu vực xâm nhập mặn có thể chỉ là một đường đẳng trị trên bản đồ chuyên đề.
Nhưng khi đến tận nơi, đứng trước dòng sông, nhìn dòng nước chảy, nghe người dân kể về mùa lũ, mùa hạn, mùa mặn, nhìn đồng ruộng, kênh rạch, bờ bao, cống đập, nhà cửa và sinh kế của con người, ta sẽ hiểu vấn đề theo một cách khác.
Thực địa làm cho những con số trở nên có đời sống.
Một mực nước không còn chỉ là số liệu.
Một độ mặn không còn chỉ là kết quả đo.
Một tuyến kênh không còn chỉ là đối tượng kỹ thuật.
Một vùng thiếu nước không còn chỉ là vùng màu trên bản đồ.
Đằng sau đó là sản xuất, sinh hoạt, lo lắng, hy vọng và đời sống thật của người dân.
Chính vì vậy, tôi luôn nghĩ rằng người làm quy hoạch, thủy lợi và tài nguyên nước rất cần đi thực địa. Không phải chỉ đi để “xem cho biết”, mà để kiểm tra lại nhận định, để lắng nghe thực tế, để hiểu bối cảnh và để điều chỉnh cách nhìn của mình cho gần hơn với đời sống.
Có những chuyến đi giúp ta hiểu thêm về tự nhiên.
Dòng sông không phải lúc nào cũng vận hành đúng như những gì ta hình dung trên sơ đồ. Mùa mưa, mùa khô, triều, lũ, mặn, phù sa, dòng chảy, địa hình và công trình luôn tương tác với nhau rất phức tạp. Có những hiện tượng chỉ khi đứng tại hiện trường mới thấy rõ. Có những bất hợp lý chỉ khi đi dọc tuyến, hỏi người dân, quan sát công trình và kiểm tra số liệu mới phát hiện ra.
Có những chuyến đi giúp ta hiểu thêm về con người.
Người dân ở mỗi vùng có cách thích ứng riêng với nước. Có nơi sống cùng lũ. Có nơi chống chọi với hạn. Có nơi phải tính từng con nước mặn – ngọt. Có nơi sinh kế phụ thuộc rất nhiều vào hệ thống kênh rạch, cống đập, bờ bao và lịch vận hành công trình. Những hiểu biết ấy rất quan trọng, vì một phương án kỹ thuật nếu không hiểu đời sống con người thì khó có thể phù hợp và bền vững.
Có những chuyến đi giúp ta hiểu thêm về đồng nghiệp.
Đi công tác cùng nhau, cùng ăn một bữa cơm vội, cùng đi trên một tuyến đường xa, cùng khảo sát trong nắng, trong mưa, cùng trao đổi một vấn đề khó, cùng xử lý một tình huống bất ngờ – những điều đó tạo nên sự gắn bó rất riêng trong công việc. Nhiều kỷ niệm nghề nghiệp không nằm trong báo cáo cuối cùng, mà nằm trong chính hành trình cùng nhau đi qua những ngày làm việc ấy.
Trong ký ức của tôi, nhiều chuyến đi gắn với các vùng sông nước Nam Bộ, với Đông Nam Bộ, với Đồng bằng sông Cửu Long, với những mùa nước nổi, những vùng chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn, những tuyến kênh, con sông, công trình và những buổi làm việc cùng địa phương.
Có những chuyến đi rất vất vả. Đường xa, thời tiết khắc nghiệt, lịch làm việc dày, số liệu cần kiểm tra nhiều, nhiệm vụ gấp, yêu cầu đặt ra không dễ. Nhưng chính những chuyến đi như vậy lại giúp ta trưởng thành hơn trong nghề.
Vì thực địa không chiều theo những giả định đơn giản của con người.
Thực địa buộc ta phải nhìn kỹ hơn.
Nghe nhiều hơn.
Hỏi lại nhiều hơn.
So sánh nhiều hơn.
Và khi cần, phải điều chỉnh lại cách hiểu ban đầu của mình.
Đó là một bài học rất quý.
Trong công việc kỹ thuật, đôi khi chúng ta có xu hướng tin vào mô hình, bản vẽ, số liệu và phương pháp tính toán. Những thứ đó rất quan trọng. Nhưng nếu tách rời khỏi thực địa, chúng có thể trở nên khô cứng. Một mô hình tốt cần được nuôi dưỡng bằng số liệu thực, hiểu biết thực và kinh nghiệm thực tế. Một phương án quy hoạch tốt cần được kiểm tra bằng điều kiện thực tế của vùng nghiên cứu.
Thực địa vì vậy không chỉ là bước thu thập thông tin. Thực địa là một phần của tư duy chuyên môn.
Những chuyến đi cũng dạy tôi về sự khiêm tốn.
Càng đi nhiều, ta càng thấy mỗi vùng đất có những phức tạp riêng. Không thể dùng một công thức chung cho mọi nơi. Không thể lấy kinh nghiệm ở vùng này áp đặt máy móc cho vùng khác. Không thể chỉ nhìn từ góc độ kỹ thuật mà bỏ qua văn hóa, sinh kế, tập quán sản xuất, điều kiện quản lý và lịch sử phát triển của từng địa phương.
Mỗi vùng đất cần được lắng nghe.
Mỗi dòng sông cần được hiểu trong bối cảnh của nó.
Mỗi cộng đồng cần được tôn trọng bằng những giải pháp phù hợp, chứ không chỉ bằng những phương án nhìn có vẻ hợp lý trên giấy.
Bên cạnh những chuyến đi công tác, cũng có những chuyến đi trong đời sống gia đình, bạn bè, học tập và trải nghiệm cá nhân. Những chuyến đi ấy giúp ta nhìn cuộc sống rộng hơn, nhẹ hơn và cân bằng hơn. Có khi chỉ là một chuyến đi cùng gia đình, một dịp gặp bạn cũ, một lần trở lại nơi từng học tập hoặc làm việc, một khoảnh khắc đứng trước cảnh đẹp thiên nhiên – nhưng cũng đủ để lưu lại trong lòng một cảm giác rất riêng.
Khi còn trẻ, ta đi để khám phá.
Khi làm nghề, ta đi để hiểu.
Khi đã trải qua nhiều năm tháng, ta đi còn để nhớ, để biết ơn và để nhìn lại.
Tôi muốn dành một phần trong blog này để ghi lại những chuyến đi như vậy. Có thể là một chuyến khảo sát thực địa, một chuyến công tác đáng nhớ, một vùng đất đã để lại nhiều suy nghĩ, một dòng sông đã gắn với một nhiệm vụ, một chuyến đi cùng gia đình, bạn bè hoặc đồng nghiệp.
Những ghi chép ấy có thể không phải lúc nào cũng dài. Có khi chỉ là vài dòng cảm nhận, một vài bức ảnh, một câu chuyện nhỏ, một bài học rút ra sau chuyến đi. Nhưng nếu được lưu lại, chúng sẽ trở thành một phần ký ức có giá trị.
Bởi vì mỗi chuyến đi đều mang trong nó một câu chuyện.
Có câu chuyện về nghề.
Có câu chuyện về người.
Có câu chuyện về vùng đất.
Có câu chuyện về thiên nhiên.
Có câu chuyện về chính mình ở một thời điểm nào đó trong cuộc đời.
Sau hơn 30 năm, tôi càng thấy rằng những chuyến đi không chỉ đưa ta đến những nơi khác nhau. Chúng còn giúp ta thay đổi cách nhìn, làm sâu hơn kinh nghiệm, mở rộng sự cảm thông và làm giàu thêm đời sống tinh thần.
Một người làm nghề nếu chỉ ngồi trong phòng sẽ khó hiểu hết thực tế.
Một người sống nếu không đi, không gặp, không lắng nghe, cũng dễ bị giới hạn trong thế giới nhỏ của mình.
Những chuyến đi vì vậy là một phần của học tập.
Học từ dòng sông.
Học từ vùng đất.
Học từ người dân.
Học từ đồng nghiệp.
Học từ thiên nhiên.
Học từ những điều bất ngờ trên đường.
Tôi biết ơn những chuyến đi đã qua, dù thuận lợi hay vất vả. Bởi mỗi chuyến đi đều để lại cho tôi một điều gì đó: một hiểu biết mới, một kỷ niệm đẹp, một bài học nghề nghiệp, một mối quan hệ đáng quý hoặc một cảm nhận sâu hơn về cuộc sống.
Và tôi mong rằng, qua những ghi chép nhỏ trên blog này, những chuyến đi ấy sẽ không chỉ còn là ký ức riêng, mà còn có thể trở thành những chia sẻ hữu ích, gần gũi và chân thành với những ai cùng quan tâm đến nghề, đến người và đến cuộc sống.
Đỗ Đức Dũng