Đỗ Đức Dũng
TP. Hồ Chí Minh, tháng 8 năm 2026
1. Những nguyên lý, câu hỏi và bài học từ hơn 30 năm thực tiễn
Sau hơn ba mươi năm gắn bó với công tác nghiên cứu và quy hoạch, đặc biệt trong các lĩnh vực thủy lợi, tài nguyên nước, lưu vực sông, quy hoạch vùng và quy hoạch tỉnh, tôi ngày càng nhận thấy rằng khó khăn lớn nhất của quy hoạch nhiều khi không nằm ở việc thiếu số liệu, thiếu mô hình hay thiếu công cụ tính toán.
Khó khăn sâu xa hơn nằm ở cách chúng ta nhìn nhận vấn đề, xác định điều thực sự cần đạt được và lựa chọn con đường phù hợp để đi tới tương lai mong muốn.
Chúng ta đang giải quyết vấn đề gì?
Vấn đề nhìn thấy trước mắt là nguyên nhân hay chỉ là một biểu hiện bên ngoài?
Điều chúng ta muốn đạt được là gì?
Giải pháp đang được đề xuất có thực sự phục vụ mục tiêu hay chỉ là cách làm đã trở nên quen thuộc?
Nếu tương lai diễn ra khác với dự báo hôm nay thì quy hoạch sẽ ứng phó và điều chỉnh như thế nào?
Những câu hỏi tưởng như đơn giản ấy lại quyết định chất lượng của cả một quá trình quy hoạch. Một phép tính có thể đúng về kỹ thuật nhưng chưa chắc đã giải quyết đúng vấn đề. Một phương án có thể rất chi tiết nhưng chưa chắc hướng tới đúng mục tiêu. Một danh mục công trình có thể rất dài nhưng chưa chắc đã tạo thành một quy hoạch tốt.
Từ những suy nghĩ và trải nghiệm đó, tôi hệ thống lại tài liệu:
TƯ DUY CHIẾN LƯỢC CHO NGƯỜI LÀM QUY HOẠCH –
Những nguyên lý, câu hỏi và bài học từ thực tiễn.
2. Tài liệu này được viết để làm gì?
Đây không phải là một giáo trình lý luận về khoa học chiến lược hay khoa học quy hoạch theo nghĩa thông thường. Tài liệu cũng không nhằm đưa ra một bộ định nghĩa duy nhất mà mọi người bắt buộc phải tuân theo.
Trước hết, đây là một tài liệu tham khảo nghề nghiệp, được hình thành từ những điều tôi đã học được trong thực tiễn: từ những quy hoạch đã tham gia, những cuộc trao đổi và tranh luận chuyên môn, những vấn đề từng phải giải quyết, những điều đã làm được và cả những điều khi nhìn lại, tôi thấy rằng có thể làm tốt hơn.
Mục đích quan trọng nhất của tài liệu không phải là giúp người đọc học thuộc các thuật ngữ, mà là giúp hình thành một cách tư duy có hệ thống:
Hiểu đúng bản chất → phân biệt đúng khái niệm → đặt đúng câu hỏi → sử dụng đúng thuật ngữ → xây dựng đúng logic → vận dụng được vào thực tiễn.
Tài liệu cố gắng làm rõ những khái niệm thường xuyên xuất hiện trong các chiến lược, quy hoạch, chương trình và đề án như: mục đích, sứ mệnh, tầm nhìn, mục tiêu, chỉ tiêu, chiến lược, đột phá, quy hoạch, nhiệm vụ, giải pháp, kịch bản, rủi ro, khả năng chống chịu, giám sát, đánh giá, học hỏi và thích ứng.
Điều quan trọng không chỉ là hiểu từng khái niệm riêng lẻ, mà còn phải hiểu vị trí và mối quan hệ của chúng trong toàn bộ chuỗi tư duy chiến lược.
3. Sợi chỉ đỏ xuyên suốt tài liệu
Toàn bộ tài liệu được xây dựng trên một chuỗi câu hỏi:
- Vì sao phải làm?
- Chúng ta tồn tại để tạo ra giá trị gì và phục vụ ai?
- Tương lai mong muốn là gì?
- Cần đạt được điều gì?
- Đo kết quả bằng cách nào?
- Chọn con đường nào?
- Đâu là điểm cần tạo ra đột phá?
- Tổ chức các lựa chọn trong không gian, thời gian và nguồn lực ra sao?
- Phải làm những việc gì?
- Thực hiện bằng cách nào?
- Những tương lai nào có thể xảy ra?
- Nếu điều kiện thay đổi thì hệ thống có còn hoạt động tốt không?
- Làm sao biết chúng ta đang đi đúng hướng?
- Khi nào cần xem xét lại và điều chỉnh?
Có thể rút gọn chuỗi tư duy ấy thành:
WHY → WHERE → WHAT → HOW → DO → MEASURE → LEARN → ADAPT
Trong đó:
- Mục đích giúp trả lời vì sao phải làm.
- Sứ mệnh làm rõ chúng ta tồn tại để tạo ra giá trị gì và phục vụ ai.
- Tầm nhìn mô tả tương lai mong muốn.
- Mục tiêu xác định những kết quả thực sự phải đạt được.
- Chỉ tiêu giúp kiểm chứng mức độ đạt mục tiêu.
- Chiến lược xác định con đường được lựa chọn.
- Đột phá tìm ra điểm tác động có thể làm thay đổi cả hệ thống.
- Quy hoạch tổ chức các lựa chọn trong không gian, thời gian và nguồn lực.
- Nhiệm vụ xác định những việc phải thực hiện.
- Giải pháp trả lời thực hiện bằng cách nào.
- Kịch bản giúp chuẩn bị cho những tương lai khác nhau.
- Giám sát và đánh giá giúp nhận biết điều gì đang thực sự diễn ra và vì sao.
- Học hỏi và thích ứng giúp điều chỉnh khi những giả định ban đầu không còn phù hợp.
Đây không chỉ là một chuỗi thuật ngữ. Đó là cấu trúc logic cần được giữ vững trong toàn bộ quá trình xây dựng, thực hiện và điều chỉnh quy hoạch.
3. Bắt đầu từ vấn đề, không bắt đầu từ công trình
Một trong những thông điệp được nhắc lại nhiều lần trong tài liệu là:
Đừng bắt đầu bằng câu hỏi “xây cái gì?”. Hãy bắt đầu bằng câu hỏi “vấn đề gì cần giải quyết?”.
Khi một khu vực thiếu nước, phản ứng quen thuộc có thể là đề xuất xây thêm hồ chứa. Nhưng nguyên nhân thực sự có thể nằm ở tổn thất nước, phân phối chưa hợp lý, cơ cấu cây trồng, phương thức sử dụng nước, vận hành hệ thống, quản trị lưu vực hoặc sự mất cân đối giữa nhu cầu phát triển và khả năng của nguồn nước.
Khi một đô thị bị ngập, giải pháp không nhất thiết chỉ là xây thêm cống, mở rộng kênh hoặc nâng đê. Ngập còn liên quan đến không gian trữ nước, bê tông hóa bề mặt, cao độ xây dựng, sụt lún đất, thủy triều, mưa cực đoan và cách tổ chức phát triển đô thị trong nhiều thập kỷ.
Công trình, cơ sở dữ liệu, mô hình hay công nghệ đều là những phương tiện quan trọng. Nhưng phương tiện không phải là mục tiêu. Người làm quy hoạch phải luôn kiểm tra:
Đây là điều chúng ta thực sự muốn đạt được hay chỉ là một phương tiện để đạt được điều đó?
4. Nhìn xa hơn thời hạn của bản quy hoạch
Một bản quy hoạch có thể chỉ có thời kỳ 10 năm hoặc 20 năm, nhưng nhiều quyết định được đưa ra trong quy hoạch có thể tồn tại và tạo ảnh hưởng trong 50 năm, 100 năm hoặc lâu hơn.
Một hồ chứa lớn có thể tồn tại qua nhiều thế hệ. Một tuyến đê có thể làm thay đổi không gian phát triển của cả một vùng. Một khu đô thị được xây dựng hôm nay có thể tồn tại hàng trăm năm. Một hành lang thoát lũ nếu bị lấn chiếm có thể rất khó khôi phục. Một tầng chứa nước nếu bị khai thác quá mức có thể mất hàng chục năm để phục hồi, thậm chí để lại hậu quả không thể đảo ngược hoàn toàn.
Vì vậy:
Thời hạn của văn bản quy hoạch không phải là giới hạn tầm nhìn của người làm quy hoạch.
Nhìn xa 30 năm, 50 năm hay 100 năm không có nghĩa là cố dự báo chính xác mọi việc sẽ xảy ra. Càng nhìn xa, khả năng dự báo chính xác càng giảm. Tầm nhìn dài hạn chủ yếu giúp chúng ta nhận diện những giá trị cần bảo vệ, những giới hạn không nên vượt qua, những quyết định khó đảo ngược và những không gian lựa chọn cần để lại cho các thế hệ tương lai.
5. Quy hoạch trong một tương lai không chắc chắn
Biến đổi khí hậu, đô thị hóa, chuyển dịch kinh tế, tiến bộ công nghệ, thiên tai cực đoan và những biến động toàn cầu đang làm cho tương lai ngày càng khó dự báo.
Nhưng việc không thể dự báo hoàn toàn chính xác không làm giảm giá trị của quy hoạch. Ngược lại, điều đó đòi hỏi quy hoạch phải tốt hơn.
Thay vì chỉ tìm một phương án được cho là “tối ưu” trong một tương lai giả định là chắc chắn, người làm quy hoạch cần tìm những phương án đủ linh hoạt, đủ an toàn và đủ khả năng chống chịu để vẫn hoạt động hợp lý trong nhiều tương lai khác nhau.
Một phương án tốt không nhất thiết là phương án đạt hiệu quả cao nhất trong một kịch bản duy nhất. Đó có thể là phương án không thất bại nghiêm trọng trong nhiều kịch bản, có dự phòng, có khả năng điều chỉnh và không khóa mất những lựa chọn quan trọng của tương lai.
6. Người làm quy hoạch trong thời đại trí tuệ nhân tạo
Trí tuệ nhân tạo đang mở ra những khả năng rất lớn. AI có thể hỗ trợ tìm kiếm và tổng hợp tài liệu, phân tích dữ liệu, xây dựng kịch bản, rà soát văn bản, so sánh kinh nghiệm, kiểm tra logic và đề xuất nhiều phương án trong thời gian ngắn.
Nhưng sự phát triển của AI cũng đặt ra một câu hỏi quan trọng:
Khi máy ngày càng giỏi trả lời, con người phải giỏi điều gì hơn?
Theo tôi, trước hết con người phải giỏi đặt câu hỏi, hiểu bản chất vấn đề, nhận diện các mối quan hệ nhân quả, lựa chọn tiêu chí, phân tích đánh đổi và chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng.
AI có thể tạo ra nhiều phương án, nhưng con người phải xác định phương án nào phù hợp với những giá trị mà xã hội lựa chọn. AI có thể tính toán rất nhanh, nhưng con người phải hiểu ý nghĩa và giới hạn của kết quả. AI có thể hỗ trợ dự báo, nhưng con người phải quản trị bất định. AI có thể hỗ trợ ra quyết định, nhưng không thể nhận trách nhiệm thay con người.
Nguyên tắc tôi muốn gửi gắm là:
Sử dụng AI để mở rộng năng lực tư duy của con người, không sử dụng AI để thay thế trách nhiệm tư duy của con người.
7. Nội dung và cấu trúc của tài liệu
Tài liệu gồm 15 chương, được tổ chức thành bốn phần lớn.
- Phần I – Bắt đầu từ những câu hỏi đúng làm rõ mục đích, sứ mệnh, tầm nhìn và các chân trời tư duy 30 năm, 50 năm, 100 năm.
- Phần II – Từ tầm nhìn đến lựa chọn chiến lược phân tích mục tiêu, chỉ tiêu, chiến lược và đột phá.
- Phần III – Từ chiến lược đến quy hoạch và hành động làm rõ bản chất của quy hoạch, nhiệm vụ và giải pháp.
- Phần IV – Làm quy hoạch trong một tương lai không chắc chắn tập trung vào kịch bản, bất định, rủi ro, khả năng chống chịu, giám sát, đánh giá, học hỏi, thích ứng và vai trò của người làm quy hoạch trong thời đại trí tuệ nhân tạo.
Ngoài phần nội dung chính, tài liệu còn có sáu phụ lục thực hành:
- Bản đồ hệ thống các khái niệm.
- Ba mươi câu hỏi người làm quy hoạch nên tự hỏi.
- Những lỗi logic thường gặp trong văn bản quy hoạch.
- Bảng phân biệt các thuật ngữ Việt – Anh.
- Mẫu kiểm tra logic của một bản quy hoạch.
- Mười hai tình huống thực hành trong quy hoạch thủy lợi và tài nguyên nước.
Các phụ lục này có thể được sử dụng khi xây dựng đề cương, đọc và góp ý dự thảo quy hoạch, tổ chức thẩm định, rà soát chiến lược, xây dựng chương trình hành động, đánh giá danh mục dự án hoặc tự kiểm tra logic trong công việc hằng ngày.
8. Tài liệu dành cho ai?
Trước hết, tài liệu được viết với mong muốn chia sẻ cùng những cán bộ trẻ đang bước vào nghề quy hoạch.
Thế hệ trẻ ngày nay có điều kiện tiếp cận dữ liệu, phần mềm, mô hình và công nghệ tốt hơn rất nhiều so với thế hệ chúng tôi khi mới bắt đầu. Tuy nhiên, công nghệ không tự tạo nên tư duy nghề nghiệp. Có những bài học chỉ dần hình thành sau nhiều lần làm, nhiều lần sai và nhiều lần phải tự hỏi vì sao một phương án rất hợp lý trên giấy nhưng khi đi vào thực tế lại không tạo ra kết quả như mong muốn.
Nếu tài liệu có thể giúp những người trẻ rút ngắn một phần con đường ấy, tránh được một số cách hiểu máy móc và sớm hình thành thói quen đặt câu hỏi, thì đó đã là một giá trị đáng kể.
Tài liệu cũng có thể hữu ích đối với các chuyên gia, nhà quản lý và những người quan tâm đến chiến lược, quy hoạch phát triển, quản trị công, tài nguyên nước, thủy lợi, môi trường và phát triển bền vững.
Các ví dụ trong tài liệu thiên về lĩnh vực nước và thủy lợi, bởi đó là lĩnh vực tôi có nhiều trải nghiệm. Tuy nhiên, những nguyên lý về mục đích, tầm nhìn, mục tiêu, lựa chọn, đánh đổi, kịch bản và thích ứng có thể được vận dụng rộng hơn trong nhiều loại hình quy hoạch và quản trị phát triển.
9. Một tài liệu mở để tiếp tục học hỏi
Tài liệu được xây dựng trên sự kết hợp giữa kinh nghiệm nghề nghiệp, quá trình nghiên cứu, đối chiếu các tài liệu học thuật, hướng dẫn quốc tế, quy định pháp luật và sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo.
Những nội dung phản ánh kinh nghiệm và phán đoán nghề nghiệp được trình bày với tư cách là sự tổng kết của người viết. Những khái niệm, phương pháp và nội dung có nguồn bên ngoài được dẫn để người đọc có thể truy nguyên và đọc sâu hơn. Các nội dung pháp lý được cập nhật đến ngày 12/8/2026; khi vận dụng vào hồ sơ chính thức, người sử dụng vẫn cần kiểm tra hiệu lực của văn bản tại thời điểm áp dụng.
Mặc dù đã dành nhiều thời gian để hệ thống hóa và rà soát, tài liệu chắc chắn vẫn còn những nội dung cần tiếp tục bổ sung, điều chỉnh và hoàn thiện. Tôi rất mong nhận được ý kiến trao đổi, phản biện và chia sẻ kinh nghiệm của các đồng nghiệp, chuyên gia, nhà quản lý và bạn đọc.
Tôi không mong người đọc đồng ý với mọi nhận định trong tài liệu. Điều tôi mong muốn hơn là tài liệu có thể gợi ra những câu hỏi hữu ích, giúp chúng ta nhìn lại cách mình đang tư duy và làm quy hoạch.
Bởi cuối cùng, tư duy chiến lược không phải là khả năng nhìn thấy chính xác tương lai. Không ai có khả năng đó.
Tư duy chiến lược là khả năng hiểu hiện tại đủ sâu, nhìn tương lai đủ xa, nhận diện những điều chưa chắc chắn, xác định điều thực sự quan trọng và đưa ra những lựa chọn có trách nhiệm.
Người làm quy hoạch không chỉ cần hỏi:
Chúng ta có thể làm gì?
Mà còn phải hỏi:
Chúng ta nên làm gì?
Và xa hơn nữa:
Những lựa chọn hôm nay sẽ để lại điều gì cho những người đến sau?
Có lẽ đó là câu hỏi sâu xa nhất của tư duy chiến lược cho người làm quy hoạch.
Tải tài liệu “TƯ DUY CHIẾN LƯỢC CHO NGƯỜI LÀM QUY HOẠCH” tại đây.