Đỗ Đức Dũng, 24 tháng 5 năm 2026
Tôi thực hiện Cuộc đối thoại giả lập giữa Chuyên gia Quy hoạch Tài nguyên nước và Tỷ phú Công nghệ Jack Ma về tương lai số của Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia với hy vọng Chuyển đổi số không phải là câu chuyện chạy theo phong trào. Đó là một cuộc thay đổi về tư duy quản trị và phương thức làm việc. Tôi cũng hy vọng rằng nếu làm đúng và quyết liệt, Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia sẽ trở thành đầu mối kỹ thuật hàng đầu của quốc gia.
Phần mở đầu: Lời dẫn từ phòng truyền thống
Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi số mạnh mẽ. Từ quản lý nhà nước, giáo dục, y tế cho đến nông nghiệp, môi trường… chuyển đổi số không còn là một khẩu hiệu mang tính xu thế, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc theo Chiến lược Chuyển đổi số quốc gia.
Đối với Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, cuộc dịch chuyển này mang một ý nghĩa sinh tử. Là nơi nắm giữ khối lượng khổng lồ dữ liệu, tài liệu, bản đồ, số liệu quan trắc và mô hình tính toán được tích lũy qua nhiều thập kỷ, Trung tâm đang đứng trước một tài sản tri thức vô giá. Nhưng làm sao để tài sản đó “đẻ ra giá trị”, thay vì nằm im lìm trong những ổ cứng và tủ lưu trữ?
Chúng tôi đã có một cuộc đối thoại giả lập đầy thú vị với Jack Ma – người khai sinh ra Alibaba, một trong những biểu tượng công nghệ toàn cầu – để cùng nhìn về bài toán chuyển đổi số của Trung tâm dưới một lăng kính hoàn toàn mới.
Nội dung cuộc phỏng vấn
Kỳ 1: Bản chất của chuyển đổi số không phải là công nghệ, đó là tư duy
Người phỏng vấn (Chuyên gia): Thưa ông Jack Ma, ở Việt Nam hiện nay, Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia đang đứng trước áp lực chuyển đổi số rất lớn. Nhiều người nghĩ rằng cứ mua phần mềm đắt tiền, số hóa hết đống tài liệu giấy thành file PDF, Excel rồi xây dựng một cơ sở dữ liệu thật to là đã xong chuyển đổi số. Ông nhìn nhận thế nào về điều này?
Jack Ma: Nếu bạn nghĩ chuyển đổi số là mua phần mềm và số hóa tài liệu, bạn đang ném tiền qua cửa sổ. Đó mới chỉ là “tin học hóa” của thế kỷ trước. Chuyển đổi số thực chất phải là quá trình thay đổi cách làm việc, cách quản trị, cách khai thác dữ liệu và cách ra quyết định.
Hãy nhìn thẳng vào thực tế của các bạn: Dữ liệu hiện nay rất nhiều nhưng phân tán, rời rạc, nằm rải rác trong các báo cáo giấy, file Word, Excel, bản đồ số, bản đồ giấy, hoặc nằm ngay trong đầu của từng chuyên gia kỳ cựu. Dữ liệu nhiều nhưng chưa chắc đã dễ khai thác; tài liệu phong phú nhưng chưa chắc đã tạo thành tri thức dùng chung; mô hình tính toán có nhưng chưa chắc đã được kết nối với hệ thống điều hành và dự báo thông minh.
Chuyển đổi số là biến dữ liệu thành tri thức, biến tri thức thành năng lực dự báo, và biến năng lực dự báo thành công cụ phục vụ quản lý, quy hoạch, điều tra và điều hành tài nguyên nước theo thời gian thực. Đừng để dữ liệu của các bạn là những “xác ướp” trong kho lưu trữ, hãy làm cho nó sống dậy và biết nói!
Kỳ 2: Từ “Bộ não số” đến “Bản sao số” (Digital Twin) ngành nước
Người phỏng vấn (Chuyên gia): Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp tại Việt Nam – từ hạn mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long đến suy giảm nước dưới đất ở các đô thị lớn – chúng tôi đang hướng tới việc xây dựng một “Bộ não số ngành tài nguyên nước Việt Nam”. Ông có nghĩ mục tiêu này quá xa vời?
Jack Ma: Không hề xa vời, đó là con đường bắt buộc nếu các bạn muốn sống sót và bảo vệ an ninh nguồn nước quốc gia. Ngành nước của các bạn không thể tiếp tục vận hành chủ yếu dựa vào kinh nghiệm rời rạc và các hệ thống dữ liệu đóng kín. Bạn cần một hệ sinh thái dữ liệu thống nhất, nơi dữ liệu điều tra, quan trắc, GIS, viễn thám, mô hình thủy văn, mô hình nước dưới đất và quy hoạch được kết nối với nhau.
“Bộ não số” không phải là một cái kho chứa. Nó là một hệ thống có khả năng tìm kiếm thông minh, phân tích, tổng hợp, cảnh báo và hỗ trợ ra quyết định. Ở đó, Trí tuệ nhân tạo (AI) đóng vai trò như một trợ lý chuyên gia, giúp cán bộ nhanh chóng tra cứu báo cáo, phân tích xu thế số liệu quan trắc, tổng hợp quy hoạch, phát hiện bất thường và đề xuất phương án xử lý.
Xa hơn nữa, các bạn phải hướng tới “Bản sao số tài nguyên nước quốc gia” (Digital Twin). Hãy tưởng tượng một mô hình số mô phỏng toàn bộ hệ thống tài nguyên nước theo không gian và thời gian: từ sông ngòi, hồ chứa, tầng chứa nước đến các vùng khai thác, vùng xâm nhập mặn. Khi có bản sao số, bạn ngồi trong phòng điều hành nhưng có thể nhìn thấy mạch máu của quốc gia đang chảy thế nào gần như theo thời gian thực, từ đó chạy các kịch bản dự báo và điều hành chủ động thay vì chạy theo giải quyết hậu quả.
Kỳ 3: Nhân lực “lai” và vị thế mới của Trung tâm
Người phỏng vấn (Chuyên gia): Để hiện thực hóa bức tranh đó, rào cản lớn nhất của chúng tôi là gì? Có phải là kinh phí hay hạ tầng công nghệ?
Jack Ma: Rào cản lớn nhất luôn là Con người và Quy trình, chứ không bao giờ là Tiền. Bạn cần bắt đầu từ những việc rất căn bản nhưng có ý nghĩa chiến lược.
- Thứ nhất là chuẩn hóa dữ liệu: Mỗi loại dữ liệu cần có cấu trúc thống nhất, mã định danh rõ ràng, hệ tọa độ chuẩn, quy định cập nhật và chia sẻ cụ thể. Phải có kiến trúc dữ liệu dùng chung, chấm dứt tình trạng mỗi dự án, mỗi đơn vị làm một kiểu riêng.
- Thứ hai là tri thức hóa tài liệu: Phải đưa toàn bộ kinh nghiệm chuyên gia, báo cáo điều tra, mô hình tính toán vào hệ thống quản lý tri thức để thế hệ trẻ có thể hỏi, tìm, so sánh và kế thừa ngay lập tức.
- Thứ ba, và là quan trọng nhất, là đào tạo đội ngũ cán bộ “lai” (Hybrid Experts): Chuyển đổi số thất bại nếu bạn khoán trắng cho bộ phận CNTT. Người làm tài nguyên nước phải hiểu dữ liệu, hiểu AI, hiểu GIS ở mức đủ để đặt bài toán đúng. Ngược lại, người làm công nghệ phải hiểu nghiệp vụ ngành nước để không xây dựng những hệ thống xa rời thực tế.
Nên nhớ, AI không thay thế chuyên gia. AI chỉ thực sự có giá trị khi được đặt trong tay những người có chuyên môn sâu, có kinh nghiệm thực tiễn và biết cách sử dụng nó như một công cụ hỗ trợ. Trong tương lai gần, người làm quy hoạch và điều tra tài nguyên nước sẽ cần biết sử dụng AI giống như hôm nay các bạn sử dụng Word, Excel hay các phần mềm mô hình toán vậy.
Lời kết của người trong cuộc
Cuộc đối thoại giả lập trên đã phơi bày một sự thật: Chuyển đổi số không phải là câu chuyện chạy theo phong trào. Đó là một cuộc thay đổi về tư duy quản trị và phương thức làm việc.
Nếu làm đúng và quyết liệt, Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia có thể chuyển mình từ một đơn vị chủ yếu thực hiện nhiệm vụ điều tra, quy hoạch theo các dự án tĩnh, trở thành một Trung tâm dữ liệu – Tri thức – Dự báo – Hỗ trợ điều hành tài nguyên nước động của quốc gia.
Con đường này chắc chắn không dễ dàng. Nó đòi hỏi quyết tâm của lãnh đạo, sự tham gia của toàn thể cán bộ, sự đầu tư bài bản về dữ liệu, hạ tầng, con người và quy trình. Nhưng nếu không bắt đầu từ hôm nay, chúng ta sẽ tiếp tục đối mặt với tình trạng dữ liệu nhiều nhưng khó dùng, tri thức quý nhưng dễ thất lạc.
Trong kỷ nguyên mới, quốc gia nào làm chủ được dữ liệu, công nghệ và năng lực dự báo sẽ có lợi thế lớn trong bảo đảm an ninh nguồn nước. Với vai trò, chức năng và nguồn lực tri thức hiện có, Trung tâm hoàn toàn có thể và phải trở thành hạt nhân quan trọng trong quá trình kiến tạo “bộ não số” cho ngành tài nguyên nước Việt Nam.