Đỗ Đức Dũng
Tóm tắt
AI ngày càng thực hiện được nhiều nhiệm vụ vốn từng được xem là đặc trưng của trí tuệ con người: viết, vẽ, lập trình, phân tích, dự báo, đối thoại và hỗ trợ ra quyết định. Điều này làm câu hỏi “điều gì phân biệt con người và AI?” trở nên cấp bách. Bài viết cho rằng sự khác biệt không nằm ở một kỹ năng đơn lẻ, vì nhiều kỹ năng con người từng độc quyền nay đã được AI hỗ trợ hoặc vượt qua trong một số bối cảnh. Sự khác biệt sâu hơn nằm ở chỗ con người là chủ thể sống có thân thể, ý thức, trải nghiệm, ký ức cá nhân, cảm xúc, quan hệ xã hội, giá trị, đạo đức, trách nhiệm và khả năng sống với ý nghĩa của hành động. AI là hệ thống tính toán có năng lực xử lý và tạo sinh rất mạnh, nhưng chưa phải chủ thể sống có nhân phẩm và trách nhiệm như con người. Luận điểm chính là: con người không nên tự phân biệt mình với AI bằng việc “làm nhanh hơn” hay “nhớ nhiều hơn”, mà bằng khả năng hiểu ý nghĩa, biết thương, biết chọn giá trị, biết chịu trách nhiệm và biết sống như một con người giữa những con người khác.
Từ khóa: con người, AI, ý thức, trách nhiệm, nhân phẩm, cảm xúc, đạo đức, trí tuệ nhân tạo, quản trị, triết học công nghệ.
1. Đặt vấn đề
Trước đây, con người thường tự hào rằng mình khác máy móc vì biết suy nghĩ, biết sáng tạo, biết ngôn ngữ, biết lập luận.
Nhưng AI đang làm lung lay nhiều ranh giới cũ.
AI có thể viết văn.
Có thể làm thơ.
Có thể vẽ tranh.
Có thể lập trình.
Có thể phân tích dữ liệu.
Có thể chơi cờ.
Có thể giải toán.
Có thể đối thoại.
Có thể mô phỏng giọng nói, hình ảnh, hành vi.
Vậy điều gì còn phân biệt con người và AI?
Câu hỏi này không chỉ thuộc triết học. Nó liên quan trực tiếp đến giáo dục, quản trị, lao động, đạo đức, tổ chức và cách mỗi người hiểu về giá trị của mình.
Nếu ta phân biệt con người với AI chỉ bằng năng lực làm một nhiệm vụ cụ thể, ranh giới đó sẽ ngày càng bị thu hẹp.
Bởi nhiệm vụ nào có thể mô tả, đo lường, lặp lại, có dữ liệu và có mục tiêu rõ, AI đều có khả năng tham gia ngày càng mạnh.
Vì vậy, sự khác biệt sâu hơn phải nằm ở tầng khác: con người là một chủ thể sống có ý nghĩa, còn AI là một hệ thống tính toán mạnh nhưng không sống như con người.
2. Con người có thân thể
Điều đầu tiên phân biệt con người và AI là thân thể.
Con người không chỉ có bộ não.
Con người có cơ thể.
Cơ thể biết mệt.
Biết đau.
Biết đói.
Biết già.
Biết bệnh.
Biết run khi sợ.
Biết nhẹ lòng khi được yêu thương.
Biết căng thẳng trước quyết định khó.
Biết xúc động khi chia tay.
AI không có thân thể sống theo nghĩa ấy.
AI có thể xử lý dữ liệu về đau đớn, nhưng không đau.
Có thể mô tả tuổi già, nhưng không già.
Có thể viết về mất mát, nhưng không mất.
Có thể nói về nghỉ hưu, nhưng không đi qua một đời làm việc.
Thân thể làm cho tri thức con người khác tri thức máy.
Một người đi thực địa trong mưa lũ hiểu nước khác người chỉ xem bản đồ.
Một người từng thức đêm vận hành hồ chứa hiểu áp lực khác người chỉ đọc quy trình.
Một người từng sống trong tổ chức hiểu quản lý khác một hệ thống chỉ đọc tài liệu quản trị.
Con người hiểu thế giới qua thân thể sống trong thế giới.
Đó là điều AI hiện nay không có.
3. Con người có trải nghiệm chủ quan
AI có thể xử lý thông tin về cảm xúc.
Nhưng con người có trải nghiệm chủ quan.
Con người biết cảm giác vui, buồn, tiếc nuối, tự hào, xấu hổ, lo lắng, hy vọng.
Một người có thể đọc một quyết định nghỉ hưu và cảm thấy trong lòng rất nhiều điều khó gọi tên.
AI có thể viết rất hay về cảm giác ấy, nhưng không sống trong cảm giác ấy.
Đây là khác biệt giữa mô tả và trải nghiệm.
AI có thể mô tả nỗi buồn.
Con người buồn.
AI có thể mô tả lòng biết ơn.
Con người biết ơn.
AI có thể mô tả trách nhiệm.
Con người chịu trách nhiệm.
Sự khác biệt này rất quan trọng khi ta bàn về đạo đức và quản trị.
Một hệ thống không trải nghiệm nỗi đau không thể là chủ thể đạo đức theo nghĩa con người.
Nó có thể hỗ trợ quyết định, nhưng không thể thay người sống với hậu quả của quyết định.
4. Con người có ký ức đời sống
AI có dữ liệu.
Con người có ký ức.
Dữ liệu có thể rất lớn, nhưng ký ức là dữ liệu đã đi qua đời sống.
Một trận lũ trong cơ sở dữ liệu là chuỗi mực nước, lưu lượng, mưa, vùng ngập.
Một trận lũ trong ký ức con người là đêm trực, tiếng mưa, điện thoại, lo lắng hạ du, quyết định xả, ánh mắt người dân, bài học sau sự kiện.
AI có thể lưu dữ liệu trận lũ.
Con người nhớ trận lũ như một phần đời mình.
Ký ức làm cho tri thức con người có chiều sâu đạo đức và cảm xúc.
Đó là lý do kinh nghiệm chuyên gia không chỉ là thông tin.
Nó là ký ức đã được thử thách bởi trách nhiệm.
5. Con người có quan hệ xã hội
Con người không tồn tại như cá thể cô lập.
Con người là con của ai đó, đồng nghiệp của ai đó, người thầy của ai đó, người lãnh đạo của ai đó, người chịu trách nhiệm trước ai đó.
Quan hệ làm nên con người.
Một quyết định của người lãnh đạo không chỉ là lựa chọn tối ưu. Nó còn ảnh hưởng đến niềm tin của cấp dưới, cuộc sống của người dân, tương lai của người trẻ, ký ức của tổ chức.
AI không có quan hệ xã hội theo nghĩa sống trong nghĩa vụ và tình cảm.
AI có thể mô phỏng vai trò.
Nhưng nó không có tình nghĩa.
Không có lòng biết ơn thật.
Không có cảm giác mắc nợ đạo đức.
Không có tình đồng nghiệp.
Không có sự thủy chung với một tổ chức, một vùng đất, một nghề nghiệp.
Trong quản trị, quan hệ xã hội rất quan trọng.
Một tổ chức không vận hành chỉ bằng quy trình và dữ liệu. Nó vận hành bằng niềm tin, tình cảm, uy tín và văn hóa.
Đây là phần con người không thể giao hoàn toàn cho AI.
6. Con người có giá trị và đạo đức
AI có thể được lập trình hoặc huấn luyện để tuân theo các nguyên tắc đạo đức.
Nhưng con người mới là chủ thể xác định, tranh luận và chịu trách nhiệm về giá trị.
UNESCO nhấn mạnh bảo vệ nhân quyền và phẩm giá con người là nền tảng của đạo đức AI. OECD cũng xem AI đáng tin cậy là AI tôn trọng nhân quyền và các giá trị dân chủ.
Điều này cho thấy AI không tự tạo ra nền đạo đức cho xã hội.
Con người phải quyết định:
- điều gì là công bằng;
- điều gì là nhân văn;
- điều gì là chấp nhận được;
- dữ liệu nào không nên dùng;
- AI nào không nên triển khai;
- quyết định nào phải có con người giám sát;
- rủi ro nào không được đánh đổi.
AI có thể hỗ trợ phân tích đạo đức. Nhưng bản thân lựa chọn đạo đức vẫn thuộc về con người.
7. Con người có trách nhiệm
Đây là khác biệt rất căn bản.
AI không chịu trách nhiệm.
Con người chịu trách nhiệm.
Nếu một mô hình AI gợi ý sai phương án vận hành hồ chứa, AI không đứng trước hạ du để xin lỗi.
Nếu AI tóm tắt sai báo cáo, AI không chịu trách nhiệm trước hội đồng.
Nếu AI đưa ra lời khuyên sai, AI không mất uy tín đạo đức như một người chuyên gia.
Con người thì có.
Người dùng AI phải chịu trách nhiệm vì đã dùng.
Nhà quản lý phải chịu trách nhiệm vì đã quyết định.
Chuyên gia phải chịu trách nhiệm vì đã xác nhận.
Do đó, trong các hệ thống AI rủi ro cao, yêu cầu giám sát của con người là nguyên tắc quan trọng. EU AI Act quy định hệ thống AI rủi ro cao phải được thiết kế để con người có thể giám sát nhằm ngăn ngừa hoặc giảm thiểu rủi ro đối với sức khỏe, an toàn và quyền cơ bản.
Con người khác AI vì con người không chỉ tạo kết quả, mà còn chịu trách nhiệm với kết quả.
8. Con người biết sống với ý nghĩa
AI có thể trả lời câu hỏi.
Con người sống với câu hỏi.
Một người có thể hỏi: tôi đã làm được gì trong đời?
Tôi sẽ để lại gì cho người sau?
Tôi có đối xử tử tế với đồng nghiệp không?
Tôi có bảo vệ điều đúng không?
Tôi có chọn rút lui đúng lúc không?
Tôi có giữ được lòng tự trọng nghề nghiệp không?
AI có thể giúp viết về các câu hỏi ấy.
Nhưng AI không có đời sống để bị các câu hỏi ấy làm đau, làm thức tỉnh, làm thay đổi.
Con người là sinh vật đi tìm ý nghĩa.
Chính ý nghĩa làm cho quyết định của con người khác phép tính tối ưu.
Một quyết định có thể không tối ưu về lợi ích ngắn hạn nhưng đúng về nhân phẩm.
Một lựa chọn có thể không dễ nhưng đúng với lương tâm.
Một sự rút lui có thể không thắng về quyền lực nhưng thắng về tự trọng.
Đó là những điều AI không thể hiểu như một đời người hiểu.
9. Con người biết sai và sửa trong lương tâm
AI có thể cập nhật mô hình.
Con người có thể ăn năn.
Đây là hai thứ khác nhau.
Cập nhật là điều chỉnh hệ thống sau sai số.
Ăn năn là trải nghiệm đạo đức của một chủ thể biết mình đã làm điều không nên làm hoặc chưa làm điều nên làm.
Con người có thể nhìn lại một quyết định và thấy ray rứt.
Có thể xin lỗi.
Có thể thay đổi cách sống.
Có thể trưởng thành sau sai lầm.
AI không có lương tâm theo nghĩa ấy.
Điều này không làm AI vô dụng. Nhưng nó nhắc rằng AI không thể thay thế phần đạo đức sâu nhất trong con người.
10. Con người có khả năng vượt qua chính mình
AI có thể tối ưu theo mục tiêu đã đặt.
Con người có thể thay đổi mục tiêu của chính mình.
Một người trẻ có thể từ làm việc vì thành tích chuyển sang làm việc vì ý nghĩa.
Một lãnh đạo có thể từ thích kiểm soát chuyển sang biết trao quyền.
Một chuyên gia có thể từ giữ tri thức cho mình chuyển sang muốn để lại tri thức cho thế hệ sau.
Một tổ chức có thể từ sợ sai chuyển sang học từ sai.
Con người có khả năng tự phản tỉnh.
Tự hỏi mình đang trở thành ai.
Tự thay đổi không chỉ vì hiệu quả, mà vì giá trị.
AI hiện nay chưa có dạng tự phản tỉnh sống động như vậy.
11. Vậy AI là gì trong quan hệ với con người?
AI không phải con người.
Nhưng AI cũng không chỉ là công cụ đơn giản.
AI là một loại công cụ nhận thức rất mạnh.
Nó mở rộng trí nhớ, tốc độ xử lý, khả năng tìm kiếm, khả năng tổng hợp, khả năng mô phỏng và khả năng sáng tạo phương án.
AI có thể làm con người mạnh hơn nếu con người dùng nó đúng.
Nhưng AI cũng có thể làm con người yếu hơn nếu con người giao cho nó những phần đáng lẽ mình phải giữ: suy nghĩ, phán đoán, trách nhiệm, lòng trắc ẩn.
Vì vậy, quan hệ đúng giữa con người và AI là cộng tác có kiểm soát.
AI xử lý.
Con người hiểu.
AI gợi ý.
Con người phán đoán.
AI mô phỏng.
Con người quyết định.
AI lưu trữ.
Con người trao ý nghĩa.
AI hỗ trợ.
Con người chịu trách nhiệm.
12. Kết luận
Điều gì phân biệt con người và AI?
Không phải chỉ là khả năng tính toán.
Không phải chỉ là khả năng viết.
Không phải chỉ là khả năng nhớ.
Không phải chỉ là khả năng giải bài toán.
Những ranh giới đó đang thay đổi.
Điều phân biệt sâu hơn là con người có thân thể, trải nghiệm, ký ức, quan hệ, cảm xúc, giá trị, đạo đức, trách nhiệm, lương tâm và ý nghĩa.
AI có thể rất mạnh, nhưng chưa phải một chủ thể sống có nhân phẩm và trách nhiệm như con người.
Vì vậy, trong thời đại AI, con người không nên tự định nghĩa mình bằng những việc máy có thể làm.
Con người phải tự định nghĩa mình bằng những điều máy không sống được: lòng trắc ẩn, trách nhiệm, ý nghĩa, tình thương, chính trực và khả năng sống với hậu quả của lựa chọn.
Một suy nghĩ bổ sung
Tôi nghĩ AI càng giống con người ở bề ngoài, ta càng phải hiểu con người ở chiều sâu.
Nếu chỉ nhìn vào câu chữ, AI có thể giống người.
Nếu chỉ nhìn vào năng suất, AI có thể hơn người.
Nếu chỉ nhìn vào trí nhớ, AI có thể vượt người.
Nhưng nếu nhìn vào đời sống, ta sẽ thấy con người không chỉ là bộ máy trả lời.
Con người là một sinh thể biết đau, biết thương, biết nhớ, biết sai, biết sửa, biết chịu trách nhiệm và biết đi tìm ý nghĩa.
Trong thời đại AI, điều quan trọng không phải là chứng minh con người luôn giỏi hơn AI ở mọi việc.
Điều quan trọng là giữ cho con người không quên mình là ai.
Tài liệu tham khảo
- Encyclopaedia Britannica. Human Intelligence.
- Encyclopaedia Britannica. Artificial Intelligence.
- John R. Searle. Minds, Brains, and Programs.
- UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence.
- OECD. AI Principles.
- European Commission AI Act Service Desk. Article 14: Human Oversight.