Đỗ Đức Dũng
Tóm tắt
AI đang làm thay đổi sâu sắc cách tổ chức thu thập thông tin, xử lý dữ liệu, phân tích tình huống, dự báo rủi ro, lập kế hoạch, giám sát công việc và hỗ trợ ra quyết định. Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra là: AI có làm thay đổi vai trò của người lãnh đạo hay không? Bài viết cho rằng AI không làm mất vai trò của người lãnh đạo, nhưng làm thay đổi căn bản cách người lãnh đạo thực hiện vai trò của mình. Người lãnh đạo trong thời đại AI không còn chỉ là người nắm nhiều thông tin nhất, duyệt nhiều hồ sơ nhất, ra nhiều chỉ đạo nhất hay kiểm soát nhiều quy trình nhất. Vai trò mới của lãnh đạo là thiết kế hệ thống ra quyết định dựa trên dữ liệu, xây dựng văn hóa kiểm chứng, tổ chức lại tri thức, dùng AI như một công cụ phản biện, phát hiện điểm mù, nâng cao năng lực đội ngũ và chịu trách nhiệm cuối cùng trước những lựa chọn của tổ chức. AI có thể giúp lãnh đạo nhìn rộng hơn, nhanh hơn và có nhiều kịch bản hơn, nhưng AI không thay thế được tầm nhìn, đạo đức, bản lĩnh, năng lực dùng người, sự thấu hiểu con người và trách nhiệm chính trị – xã hội của lãnh đạo. Luận điểm chính của bài viết là: AI không thay thế người lãnh đạo, nhưng sẽ làm lộ rõ hơn ai là người lãnh đạo thật sự có tư duy hệ thống, biết học, biết đổi mới và dám chịu trách nhiệm.
Từ khóa: AI, lãnh đạo, quản trị, ra quyết định, dữ liệu, trách nhiệm, quản trị tổ chức, chuyển đổi số, tư duy hệ thống, quản trị tri thức.
1. Đặt vấn đề
Trong nhiều năm, người lãnh đạo thường được nhìn nhận như người có nhiều kinh nghiệm, nắm nhiều thông tin, có quyền quyết định, biết tổ chức công việc, biết dùng người và biết chịu trách nhiệm.
Điều đó vẫn đúng.
Nhưng thời đại AI đang làm thay đổi môi trường mà người lãnh đạo hoạt động.
Trước đây, thông tin khan hiếm. Người lãnh đạo mạnh là người nắm được thông tin nhanh hơn người khác.
Ngày nay, thông tin quá nhiều. Người lãnh đạo mạnh không phải là người đọc nhiều nhất, mà là người biết phân biệt thông tin nào đáng tin, dữ liệu nào có ý nghĩa, tín hiệu nào quan trọng và nhiễu nào cần loại bỏ.
Trước đây, báo cáo đi theo tuyến hành chính, qua nhiều cấp tổng hợp. Người lãnh đạo thường nhìn tổ chức qua báo cáo đã được lọc.
Ngày nay, dữ liệu có thể cập nhật gần thời gian thực, AI có thể tổng hợp hàng nghìn tài liệu, dashboard có thể hiển thị trạng thái hệ thống, WebGIS có thể cho thấy vấn đề trên bản đồ, Digital Twin có thể mô phỏng kịch bản.
Trước đây, kinh nghiệm cá nhân là một lợi thế rất lớn.
Ngày nay, kinh nghiệm vẫn rất quan trọng, nhưng nếu không được kết hợp với dữ liệu, mô hình và AI, kinh nghiệm có thể trở thành thói quen cũ trước một thế giới mới.
Vì vậy, câu hỏi “AI có thay đổi vai trò của người lãnh đạo không?” không phải là câu hỏi công nghệ đơn thuần.
Đó là câu hỏi về quyền lực, trách nhiệm, năng lực quản trị và cách một tổ chức học hỏi trong thời đại mới.
Câu trả lời của tôi là: có, AI làm thay đổi rất sâu vai trò của người lãnh đạo. Nhưng AI không thay thế người lãnh đạo.
AI thay đổi cách lãnh đạo nhìn hệ thống.
Thay đổi cách lãnh đạo hỏi.
Thay đổi cách lãnh đạo kiểm chứng.
Thay đổi cách lãnh đạo tổ chức công việc.
Thay đổi cách lãnh đạo dùng người.
Thay đổi cách lãnh đạo chịu trách nhiệm.
Nhưng những điều cốt lõi nhất của lãnh đạo vẫn thuộc về con người.
2. AI đang thay đổi môi trường quản trị như thế nào?
AI không chỉ là một phần mềm mới. AI làm thay đổi môi trường quản trị theo ít nhất sáu cách.
Thứ nhất, AI làm tăng tốc độ xử lý thông tin. Một lượng lớn tài liệu, báo cáo, dữ liệu, văn bản, email, bản đồ, chuỗi số liệu có thể được tổng hợp nhanh hơn trước rất nhiều.
Thứ hai, AI làm thay đổi cách phân tích. Thay vì chỉ dựa vào báo cáo mô tả, tổ chức có thể dùng AI để phát hiện mẫu, xu thế, bất thường, tương quan, điểm nghẽn và kịch bản.
Thứ ba, AI làm thay đổi cách ra quyết định. Người lãnh đạo có thể không chỉ nhận một phương án, mà có thể yêu cầu so sánh nhiều phương án, nhiều rủi ro, nhiều giả định.
Thứ tư, AI làm thay đổi cách kiểm soát. Lãnh đạo không cần kiểm tra từng việc nhỏ theo cách thủ công, mà có thể thiết kế hệ thống cảnh báo, chỉ số, nhật ký, dashboard và kiểm chứng tự động.
Thứ năm, AI làm thay đổi cách học của tổ chức. Mỗi dự án, mỗi sai số, mỗi mùa lũ, mỗi lần vận hành, mỗi quyết định có thể trở thành dữ liệu để tổ chức học lại.
Thứ sáu, AI làm thay đổi quan hệ giữa con người và công cụ. AI không chỉ là máy tính làm phép tính. Nó có thể đối thoại, gợi ý, phản biện, tóm tắt, viết nháp, tạo kịch bản và hỗ trợ suy luận.
Các báo cáo quốc tế đều cho thấy công nghệ, trong đó có AI, đang tác động mạnh đến công việc và kỹ năng. Báo cáo Future of Jobs 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới dựa trên ý kiến của hơn 1.000 nhà tuyển dụng lớn, đại diện hơn 14 triệu lao động ở 55 nền kinh tế, và xem thay đổi công nghệ là một trong các động lực lớn định hình thị trường lao động đến năm 2030.
Điều này có nghĩa là lãnh đạo không thể coi AI là việc riêng của bộ phận công nghệ thông tin.
AI đang trở thành vấn đề của chiến lược, tổ chức, nhân sự, quy trình, văn hóa và trách nhiệm.
3. Vai trò truyền thống của người lãnh đạo
Trước khi nói AI thay đổi gì, cần nhìn lại vai trò truyền thống của người lãnh đạo.
Một người lãnh đạo thường có sáu vai trò căn bản.
3.1. Định hướng
Lãnh đạo phải trả lời tổ chức đi về đâu, ưu tiên cái gì, việc nào quan trọng, việc nào chưa cần làm.
3.2. Ra quyết định
Lãnh đạo phải quyết định trong điều kiện không bao giờ có đủ thông tin hoàn hảo.
3.3. Tổ chức nguồn lực
Lãnh đạo phải bố trí người, tiền, thời gian, dữ liệu, công cụ, quan hệ và thẩm quyền để đạt mục tiêu.
3.4. Dùng người
Lãnh đạo phải biết ai mạnh ở đâu, ai cần được giao việc, ai cần được đào tạo, ai cần được tin, ai cần được kiểm soát.
3.5. Giải quyết xung đột
Tổ chức luôn có xung đột: giữa cũ và mới, giữa phòng này và phòng kia, giữa kỹ thuật và hành chính, giữa ngắn hạn và dài hạn, giữa an toàn và hiệu quả.
3.6. Chịu trách nhiệm
Đây là vai trò cốt lõi nhất. Lãnh đạo không chỉ là người ký. Lãnh đạo là người chịu trách nhiệm về hệ quả của lựa chọn.
AI có thể hỗ trợ cả sáu vai trò này. Nhưng AI không thể thay thế hoàn toàn bất kỳ vai trò nào.
AI có thể gợi ý định hướng, nhưng không thể thay lãnh đạo xác định giá trị ưu tiên.
AI có thể phân tích phương án, nhưng không thể chịu trách nhiệm pháp lý và đạo đức.
AI có thể hỗ trợ phân bổ nguồn lực, nhưng không hiểu hết con người như người lãnh đạo phải hiểu.
AI có thể phát hiện xung đột dữ liệu, nhưng không tự giải quyết được xung đột lợi ích.
AI có thể nhắc rủi ro, nhưng không có bản lĩnh chính trị để quyết định trong áp lực.
4. AI không làm mất vai trò lãnh đạo, nhưng làm mất kiểu lãnh đạo cũ
AI không làm mất vai trò lãnh đạo.
Nhưng AI làm yếu đi một số kiểu lãnh đạo cũ.
Đó là kiểu lãnh đạo dựa vào độc quyền thông tin.
Kiểu lãnh đạo chỉ mạnh vì người khác không biết.
Kiểu lãnh đạo thích nghe báo cáo một chiều.
Kiểu lãnh đạo không muốn dữ liệu minh bạch.
Kiểu lãnh đạo sợ phản biện.
Kiểu lãnh đạo chỉ quản lý bằng chỉ đạo miệng.
Kiểu lãnh đạo đánh giá cấp dưới bằng cảm tính.
Kiểu lãnh đạo không học công nghệ nhưng vẫn muốn kiểm soát công nghệ.
Trong môi trường AI, dữ liệu có thể minh bạch hơn. Nhiều nguồn thông tin có thể được đối chiếu hơn. Sai số có thể bị phát hiện nhanh hơn. Một quyết định có thể được kiểm tra lại bằng kịch bản, mô hình và dữ liệu.
Vì vậy, AI không làm mất lãnh đạo thật. AI làm lộ ra lãnh đạo hình thức.
Người lãnh đạo thật sự sẽ dùng AI để hiểu hệ thống tốt hơn, hỏi sâu hơn, kiểm chứng tốt hơn và ra quyết định có trách nhiệm hơn.
Người lãnh đạo hình thức có thể dùng AI để làm báo cáo đẹp hơn, nói hay hơn, nhưng không thay đổi cách quản trị.
Sự khác nhau nằm ở chỗ đó.
5. Từ người nắm thông tin sang người thiết kế hệ thống thông tin
Trong tổ chức truyền thống, người lãnh đạo thường có lợi thế vì nắm nhiều thông tin.
Nhưng trong thời đại AI, thông tin không còn là thứ chỉ đi qua một người.
Điều quan trọng hơn là thiết kế hệ thống thông tin.
Hệ thống đó phải trả lời:
- dữ liệu nào cần thu thập;
- dữ liệu nào là gốc;
- dữ liệu nào đáng tin;
- ai được nhập dữ liệu;
- ai được sửa dữ liệu;
- ai được xem dữ liệu;
- AI được phép dùng dữ liệu nào;
- kết quả AI được kiểm chứng ra sao;
- dashboard nào phục vụ lãnh đạo;
- cảnh báo nào phải tự động phát ra;
- quyết định nào phải lưu vết;
- bài học nào phải cập nhật lại.
Người lãnh đạo trong thời đại AI không nhất thiết phải là người trực tiếp làm mọi phân tích. Nhưng phải là người thiết kế hoặc chỉ đạo thiết kế một hệ thống thông tin đáng tin.
Nếu dữ liệu sai, AI sẽ khuếch đại sai lầm.
Nếu dữ liệu phân tán, AI sẽ trả lời rời rạc.
Nếu không có phân quyền, AI có thể làm lộ dữ liệu nhạy cảm.
Nếu không có nguồn trích dẫn, AI có thể nói rất thuyết phục nhưng không đáng tin.
Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đặt khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu; đồng thời nhấn mạnh thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược là các nội dung trọng tâm, cốt lõi. Nghị quyết cũng yêu cầu người đứng đầu trực tiếp phụ trách, chỉ đạo các nhiệm vụ chuyển đổi số, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Điều này có ý nghĩa rất sâu đối với lãnh đạo: chuyển đổi số và AI không còn là việc giao khoán cho cấp dưới. Người đứng đầu phải hiểu, phải chỉ đạo, phải tổ chức và phải chịu trách nhiệm.
6. Từ ra quyết định bằng kinh nghiệm sang ra quyết định bằng kinh nghiệm có kiểm chứng
Kinh nghiệm là tài sản rất quý của người lãnh đạo.
Nhưng kinh nghiệm cũng có giới hạn.
Kinh nghiệm hình thành từ quá khứ. Trong khi AI, dữ liệu, khí hậu, kinh tế, công nghệ, xã hội và tổ chức đang thay đổi rất nhanh.
Một kinh nghiệm đúng trong giai đoạn trước có thể không còn đúng trong giai đoạn sau.
Một cách quản lý hiệu quả khi thông tin khan hiếm có thể không còn phù hợp khi dữ liệu thời gian thực đã có.
Một cách chỉ đạo dựa vào họp trực tiếp có thể không đủ khi tổ chức cần dashboard, quy trình số và hệ thống lưu vết.
Vì vậy, trong thời đại AI, lãnh đạo không nên bỏ kinh nghiệm, mà phải kiểm chứng kinh nghiệm bằng dữ liệu.
Kinh nghiệm giúp đặt câu hỏi.
Dữ liệu giúp kiểm tra.
AI giúp mở rộng góc nhìn.
Mô hình giúp thử kịch bản.
Chuyên gia giúp giải thích.
Lãnh đạo giúp lựa chọn và chịu trách nhiệm.
Một quyết định tốt không phải là quyết định chỉ do AI đưa ra. Cũng không phải quyết định chỉ dựa vào cảm giác của lãnh đạo. Quyết định tốt là quyết định kết hợp được dữ liệu, mô hình, kinh nghiệm, bối cảnh và giá trị.
Đây là thay đổi rất lớn trong tư duy quản trị.
7. Từ người trả lời sang người đặt câu hỏi đúng
Trước đây, người lãnh đạo thường được kỳ vọng là người có câu trả lời.
Trong thời đại AI, người lãnh đạo càng phải là người biết đặt câu hỏi đúng.
AI có thể trả lời rất nhanh. Nhưng nếu câu hỏi sai, câu trả lời nhanh chỉ làm sai nhanh hơn.
Người lãnh đạo phải biết hỏi:
- Vấn đề thật sự là gì?
- Dữ liệu nào chứng minh điều đó?
- Có nguồn nào khác kiểm chứng không?
- AI dựa vào dữ liệu nào để trả lời?
- Có giả định nào bị che khuất không?
- Phương án này tốt cho ai và bất lợi cho ai?
- Nếu dự báo sai thì hậu quả là gì?
- Nếu chọn phương án này, ai chịu trách nhiệm?
- Có kịch bản xấu hơn chưa được tính không?
- Người bị ảnh hưởng đã được lắng nghe chưa?
Đây là năng lực lãnh đạo rất quan trọng.
Trong thế giới thiếu thông tin, lãnh đạo cần tìm câu trả lời.
Trong thế giới thừa thông tin và AI trả lời quá nhanh, lãnh đạo cần biết hỏi đúng và biết nghi ngờ đúng.
8. Từ kiểm soát con người sang thiết kế hệ thống kiểm soát
Một số lãnh đạo quen kiểm soát bằng cách hỏi trực tiếp, duyệt từng việc, can thiệp từng chi tiết.
Cách đó có thể hiệu quả trong tổ chức nhỏ, nhưng khó hiệu quả trong tổ chức lớn, phức tạp và dữ liệu nhiều.
AI cho phép chuyển từ kiểm soát con người sang thiết kế hệ thống kiểm soát.
Ví dụ:
- thay vì hỏi từng phòng đã làm đến đâu, hệ thống có dashboard tiến độ;
- thay vì chờ báo cáo lỗi, hệ thống có cảnh báo dữ liệu bất thường;
- thay vì đọc toàn bộ hồ sơ, AI tóm tắt điểm thay đổi và rủi ro;
- thay vì kiểm tra thủ công từng bản đồ, hệ thống kiểm tra lỗi tọa độ, thiếu trường, sai định dạng;
- thay vì phụ thuộc vào trí nhớ cá nhân, kho tri thức nhắc lại bài học cũ.
Nhưng kiểm soát bằng hệ thống không có nghĩa là giám sát lạnh lùng.
Người lãnh đạo vẫn phải hiểu con người, động viên con người, bảo vệ người dám làm, phát hiện người bị quá tải, tạo không gian sáng tạo.
AI có thể giúp kiểm soát quy trình. Nhưng lãnh đạo phải giữ được tinh thần nhân văn trong quản trị.
Nếu dùng AI chỉ để giám sát, chấm điểm, thúc ép và tìm lỗi, tổ chức sẽ sợ AI.
Nếu dùng AI để giảm việc lặp lại, minh bạch hóa tiến độ, hỗ trợ người làm tốt hơn và phát hiện rủi ro sớm hơn, tổ chức sẽ học được từ AI.
9. Từ chỉ đạo sang kiến tạo năng lực
Một người lãnh đạo trong thời đại AI không thể chỉ ra lệnh “ứng dụng AI đi”.
Câu nói đó không đủ.
Lãnh đạo phải kiến tạo năng lực để tổ chức dùng AI được.
Kiến tạo năng lực gồm:
- chuẩn hóa dữ liệu;
- xây kho tri thức;
- đào tạo cán bộ;
- chọn bài toán ưu tiên;
- xây quy trình kiểm chứng;
- quy định quyền truy cập;
- bảo vệ dữ liệu nhạy cảm;
- thiết kế chỉ số đánh giá;
- khuyến khích thử nghiệm có kiểm soát;
- chấp nhận sai số trong giai đoạn học;
- bảo vệ người dám đổi mới có trách nhiệm.
Các khảo sát về triển khai AI trong tổ chức cho thấy giá trị không chỉ đến từ công nghệ, mà từ việc thiết kế lại quy trình làm việc, có lãnh đạo tham gia, có quản trị dữ liệu, có đào tạo theo vai trò, có cơ chế phản hồi, có lộ trình triển khai và có chỉ số đánh giá. Khảo sát toàn cầu của McKinsey năm 2025 nêu rằng tái thiết kế quy trình làm việc là yếu tố có tác động lớn đến khả năng tạo giá trị từ gen AI, trong khi nhiều tổ chức vẫn còn ở giai đoạn đầu của các thực hành triển khai có hệ thống.
Điều này rất đúng với tổ chức công và viện nghiên cứu.
AI không thành công nếu chỉ mua công cụ.
AI thành công khi lãnh đạo thiết kế lại cách tổ chức làm việc.
10. Từ quyền uy cá nhân sang quyền uy dựa trên minh bạch và năng lực học
Trong tổ chức truyền thống, quyền uy của lãnh đạo có thể đến từ chức vụ, tuổi nghề, quan hệ, kinh nghiệm hoặc quyền ký.
Trong thời đại AI, những yếu tố đó vẫn có vai trò, nhưng chưa đủ.
Quyền uy mới của lãnh đạo đến từ khả năng:
- nói có căn cứ;
- quyết định có dữ liệu;
- thừa nhận điều chưa biết;
- lắng nghe phản biện;
- sử dụng công nghệ đúng mức;
- bảo vệ sự thật kỹ thuật;
- học nhanh hơn tổ chức;
- không sợ minh bạch;
- dám chịu trách nhiệm.
AI làm cho sự thiếu căn cứ dễ bị lộ hơn.
Một chỉ đạo không dựa trên dữ liệu có thể bị kiểm tra.
Một báo cáo làm đẹp có thể bị đối chiếu.
Một quyết định cảm tính có thể bị đặt cạnh kịch bản khác.
Một tổ chức không có dữ liệu sẽ bị tụt lại.
Vì vậy, người lãnh đạo trong thời đại AI phải xây quyền uy trên nền tảng mới: minh bạch, học hỏi, kiểm chứng và trách nhiệm.
11. AI làm thay đổi cách lãnh đạo dùng người
AI không chỉ thay đổi công cụ, mà còn thay đổi cách nhìn về con người trong tổ chức.
Trước đây, có người mạnh vì nhớ nhiều, làm nhanh, viết tốt, tổng hợp tốt, biết nhiều văn bản.
AI có thể hỗ trợ nhiều việc đó.
Vậy giá trị của con người sẽ nằm ở đâu?
Ở khả năng đặt vấn đề.
Ở hiểu bối cảnh.
Ở phán đoán rủi ro.
Ở kiểm chứng dữ liệu.
Ở thiết kế phương pháp.
Ở giao tiếp với địa phương.
Ở sáng tạo phương án.
Ở đạo đức nghề nghiệp.
Ở trách nhiệm với kết quả.
Người lãnh đạo phải nhìn lại cách dùng người.
Không nên đánh giá cán bộ chỉ bằng việc ai viết báo cáo nhanh hơn, ai làm slide đẹp hơn, ai nhớ văn bản tốt hơn. AI có thể giúp tất cả những việc đó.
Phải đánh giá sâu hơn: ai hiểu bản chất, ai biết hỏi, ai kiểm chứng tốt, ai có trách nhiệm, ai dám học cái mới, ai biết phối hợp, ai có khả năng dẫn dắt người khác.
Trong thời đại AI, lãnh đạo giỏi là người biết kết hợp ba nhóm người:
- người có kinh nghiệm sâu;
- người trẻ giỏi công nghệ;
- người có năng lực tổ chức và kết nối.
Nếu chỉ trọng kinh nghiệm cũ, tổ chức chậm đổi mới.
Nếu chỉ trọng công nghệ mới, tổ chức dễ nông.
Nếu kết hợp được hai thế hệ, AI sẽ trở thành cầu nối tri thức.
12. AI làm thay đổi cách lãnh đạo học
Người lãnh đạo trước đây có thể học qua họp, báo cáo, kinh nghiệm, quan sát, đọc tài liệu, trao đổi với chuyên gia.
Ngày nay, AI mở thêm một cách học mới.
Lãnh đạo có thể dùng AI để:
- tóm tắt nhanh một văn bản dài;
- so sánh nhiều phương án;
- hỏi lại khái niệm kỹ thuật;
- kiểm tra logic báo cáo;
- chuẩn bị câu hỏi phản biện;
- tổng hợp kinh nghiệm quốc tế;
- mô phỏng tình huống quản trị;
- tạo khung thảo luận;
- học nhanh một lĩnh vực mới.
Nhưng lãnh đạo phải học cách dùng AI một cách tỉnh táo.
AI có thể giúp học nhanh, nhưng cũng có thể làm người ta tưởng mình hiểu sâu trong khi chỉ mới hiểu bề mặt.
AI có thể tóm tắt, nhưng không thay đọc tài liệu gốc khi vấn đề quan trọng.
AI có thể gợi ý, nhưng không thay đối thoại với chuyên gia.
AI có thể viết hay, nhưng không thay trải nghiệm quản lý thật.
Vì vậy, lãnh đạo thời AI phải học nhanh hơn, nhưng cũng phải khiêm tốn hơn.
13. AI và trách nhiệm cuối cùng của lãnh đạo
Một câu hỏi rất quan trọng là: nếu AI gợi ý sai, ai chịu trách nhiệm?
Câu trả lời không thể là “AI chịu”.
AI không chịu trách nhiệm pháp lý.
AI không chịu trách nhiệm chính trị.
AI không chịu trách nhiệm đạo đức.
AI không đứng trước nhân dân, tổ chức, cấp trên, cấp dưới, cộng đồng bị ảnh hưởng.
Người lãnh đạo vẫn chịu trách nhiệm cuối cùng.
Đây là lý do quản trị AI phải gắn với trách nhiệm con người.
NIST AI Risk Management Framework được xây dựng để giúp tổ chức quản lý rủi ro AI đối với cá nhân, tổ chức và xã hội, đồng thời đưa các yếu tố tin cậy vào thiết kế, phát triển, sử dụng và đánh giá hệ thống AI. OECD cũng nhấn mạnh AI đáng tin cậy phải tôn trọng nhân quyền, giá trị dân chủ, minh bạch, giải thích được và có cơ chế giám sát của con người phù hợp với bối cảnh sử dụng.
Đối với lãnh đạo, điều này có nghĩa là không thể dùng AI như cái cớ để né tránh trách nhiệm.
Không thể nói “AI khuyến nghị vậy”.
Không thể ký theo báo cáo do AI tóm tắt mà không kiểm chứng.
Không thể dùng AI để hợp thức hóa một quyết định đã định sẵn.
Không thể đẩy rủi ro kỹ thuật cho thuật toán.
AI càng mạnh, trách nhiệm lãnh đạo càng phải rõ.
14. Những điều AI không thay được ở người lãnh đạo
AI có thể hỗ trợ rất nhiều, nhưng có những điều AI không thay được.
14.1. Tầm nhìn
AI có thể phân tích xu thế, nhưng không tự xác định tổ chức nên trở thành gì.
Tầm nhìn là lựa chọn giá trị và hướng đi.
14.2. Bản lĩnh
AI có thể chỉ ra rủi ro, nhưng không có bản lĩnh quyết định khi các phương án đều không hoàn hảo.
14.3. Chính trực
AI có thể phát hiện mâu thuẫn, nhưng không tự bảo vệ sự thật nếu con người muốn bóp méo.
Chính trực là phẩm chất của lãnh đạo.
14.4. Thấu hiểu con người
AI có thể phân tích dữ liệu nhân sự, nhưng không thể thay sự cảm nhận về con người, sự tin cậy, sự công bằng và sự động viên đúng lúc.
14.5. Trách nhiệm đạo đức
AI có thể tính phương án tối ưu theo mục tiêu được giao, nhưng không tự biết thế nào là công bằng, nhân văn, có trách nhiệm với người yếu thế.
14.6. Nghệ thuật dùng người
AI có thể gợi ý phân công theo kỹ năng, nhưng không hiểu đầy đủ động lực, tính cách, hoàn cảnh, khát vọng và mối quan hệ của từng con người.
14.7. Khả năng chịu cô đơn trong quyết định
Có những quyết định cuối cùng người lãnh đạo phải tự chịu. Không có AI nào gánh thay được cảm giác ấy.
Vì vậy, AI không làm lãnh đạo bớt người hơn. Ngược lại, AI buộc lãnh đạo phải người hơn: tỉnh táo hơn, nhân văn hơn, trách nhiệm hơn.
15. Những rủi ro của lãnh đạo trong thời đại AI
AI tạo cơ hội, nhưng cũng tạo rủi ro cho lãnh đạo.
15.1. Rủi ro ảo tưởng hiểu biết
AI trả lời nhanh, mạch lạc, khiến người dùng dễ tưởng rằng mình đã hiểu vấn đề. Đây là rủi ro lớn với lãnh đạo bận rộn.
15.2. Rủi ro dùng AI để làm đẹp báo cáo
AI có thể giúp diễn đạt rất hay. Nhưng báo cáo hay không đồng nghĩa với quyết định đúng.
15.3. Rủi ro hợp thức hóa quyết định có sẵn
Lãnh đạo có thể hỏi AI theo cách để nhận câu trả lời mình muốn. Khi đó AI trở thành công cụ trang trí cho định kiến.
15.4. Rủi ro mất phản biện thật
Nếu tổ chức quá tin AI, con người có thể ngại phản biện. Điều này rất nguy hiểm.
15.5. Rủi ro giám sát quá mức
AI có thể biến quản lý thành theo dõi liên tục, làm mất niềm tin và sáng tạo nếu dùng sai.
15.6. Rủi ro lệ thuộc nền tảng bên ngoài
Nếu dữ liệu, mô hình và AI của tổ chức phụ thuộc hoàn toàn vào nền tảng ngoài, lãnh đạo có thể mất quyền kiểm soát tri thức và dữ liệu.
15.7. Rủi ro bỏ qua văn hóa tổ chức
AI không thể chữa được tổ chức thiếu niềm tin, sợ trách nhiệm, ngại đổi mới, giấu dữ liệu, không dám nói thật.
AI đặt lên một tổ chức yếu có thể làm cái yếu lộ rõ hơn.
16. Lãnh đạo trong cơ quan công và viện nghiên cứu cần thay đổi gì?
Đối với cơ quan công, viện nghiên cứu, đơn vị tài nguyên nước, thủy lợi, quy hoạch, phòng chống thiên tai, AI đặt ra yêu cầu rất cụ thể.
Người lãnh đạo không nhất thiết phải trở thành lập trình viên.
Nhưng phải hiểu đủ để chỉ đạo đúng.
Cần hiểu dữ liệu là tài sản.
Cần hiểu AI không đáng tin nếu không có nguồn.
Cần hiểu mô hình phải được kiểm định.
Cần hiểu dashboard đẹp không đồng nghĩa với quản trị tốt.
Cần hiểu Digital Twin không chỉ là bản đồ đẹp.
Cần hiểu kho tri thức không tự sinh ra từ văn bản.
Cần hiểu chuyển đổi số là đổi cách làm, không phải chỉ mua phần mềm.
Quyết định 127/QĐ-TTg ban hành Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI đến năm 2030, xác định AI là công nghệ lõi của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, có vai trò tạo đột phá về năng lực sản xuất, năng lực cạnh tranh và tăng trưởng bền vững. Quyết định 749/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, đặt mục tiêu phát triển Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.
Những định hướng này không chỉ yêu cầu trang bị công nghệ. Chúng đòi hỏi một lớp lãnh đạo có tư duy số, tư duy dữ liệu và tư duy đổi mới.
17. Người lãnh đạo phải biết xây “hệ miễn dịch AI” cho tổ chức
Một tổ chức dùng AI cần có hệ miễn dịch.
Hệ miễn dịch đó giúp tổ chức không bị nhiễm các sai lầm do AI gây ra.
Hệ miễn dịch gồm:
- dữ liệu có nguồn;
- quy trình kiểm chứng;
- phân quyền truy cập;
- nhật ký sử dụng;
- nguyên tắc không dùng AI cho dữ liệu nhạy cảm khi chưa được phép;
- quy định việc nào AI được làm, việc nào không;
- cơ chế chuyên gia phản biện;
- đào tạo người dùng;
- bảo mật thông tin;
- văn hóa đặt câu hỏi;
- khả năng thừa nhận AI sai.
Người lãnh đạo phải tạo ra hệ miễn dịch này.
Nếu không, AI sẽ được dùng tự phát. Mỗi người dùng một công cụ, đưa dữ liệu lên nhiều nơi, hỏi những vấn đề nhạy cảm, lấy câu trả lời không nguồn, đưa vào báo cáo mà không kiểm tra.
Đó là rủi ro rất thật.
AI càng dễ dùng, lãnh đạo càng phải thiết kế kỷ luật sử dụng.
18. Lãnh đạo phải biết chọn bài toán AI đúng
Một sai lầm phổ biến là bắt đầu bằng công nghệ.
Thấy AI mới thì muốn áp dụng ngay.
Nhưng lãnh đạo phải bắt đầu bằng bài toán.
Bài toán nào đau nhất?
Dữ liệu nào đã có?
Quyết định nào cần hỗ trợ?
Rủi ro nào cần giảm?
Việc nào lặp lại nhiều?
Tri thức nào đang mất?
Quy trình nào đang nghẽn?
Người dùng nào cần công cụ?
Trong viện nghiên cứu hoặc cơ quan tài nguyên nước, có thể chọn các bài toán AI rất cụ thể:
- trợ lý đọc văn bản pháp lý;
- trợ lý tìm kiếm báo cáo cũ;
- AI kiểm tra sai số dữ liệu;
- AI hỗ trợ lập đề cương nghiên cứu;
- AI hỗ trợ phản biện báo cáo quy hoạch;
- AI tóm tắt bản tin lũ, hạn, mặn;
- AI hỏi – đáp trên kho tri thức nội bộ;
- AI hỗ trợ WebGIS/Digital Twin;
- AI tạo checklist thẩm định mô hình;
- AI lưu giữ tri thức chuyên gia nghỉ hưu.
Không nên bắt đầu bằng câu hỏi “mua phần mềm AI nào”.
Nên bắt đầu bằng câu hỏi “tổ chức đang cần quyết định tốt hơn ở đâu”.
19. Một khung 9 câu hỏi cho lãnh đạo trước khi dùng AI vào quyết định
Tôi đề xuất người lãnh đạo nên dùng chín câu hỏi sau.
Câu hỏi 1: Vấn đề thật sự cần giải quyết là gì?
Nếu không rõ vấn đề, AI chỉ làm rối nhanh hơn.
Câu hỏi 2: Dữ liệu đầu vào từ đâu?
Không có dữ liệu tốt thì không có kết quả tốt.
Câu hỏi 3: AI trả lời dựa trên nguồn nào?
Nếu không có nguồn, không nên dùng cho quyết định quan trọng.
Câu hỏi 4: Có chuyên gia kiểm chứng không?
AI phải được đặt cạnh chuyên gia, không đặt thay chuyên gia.
Câu hỏi 5: Có phương án khác không?
AI không nên chỉ đưa một câu trả lời duy nhất. Lãnh đạo cần kịch bản.
Câu hỏi 6: Rủi ro nếu AI sai là gì?
Nếu rủi ro cao, mức kiểm chứng phải cao.
Câu hỏi 7: Ai bị ảnh hưởng bởi quyết định này?
Quyết định quản trị luôn có con người phía sau.
Câu hỏi 8: Ai chịu trách nhiệm cuối cùng?
Không được để trách nhiệm tan vào thuật toán.
Câu hỏi 9: Sau quyết định, tổ chức học lại bằng cách nào?
Nếu không học lại, AI và tổ chức đều không trưởng thành.
Khung này đơn giản, nhưng rất cần cho lãnh đạo.
20. AI làm thay đổi quan hệ giữa lãnh đạo và chuyên gia
Trong nhiều tổ chức kỹ thuật, lãnh đạo phụ thuộc rất nhiều vào chuyên gia.
Điều này đúng và cần thiết.
AI không làm mất vai trò chuyên gia. Nhưng AI làm thay đổi cách lãnh đạo làm việc với chuyên gia.
Trước đây, lãnh đạo có thể hỏi chuyên gia: “Theo anh, phương án này thế nào?”
Ngày nay, lãnh đạo có thể hỏi sâu hơn:
- Dữ liệu nào chứng minh nhận định đó?
- Mô hình đã kiểm định chưa?
- AI có tìm thấy báo cáo cũ nào mâu thuẫn không?
- Có kịch bản xấu hơn không?
- Có nguồn quốc tế tương tự không?
- Sai số lớn nhất nằm ở đâu?
- Nếu địa phương phản đối, lý do có thể là gì?
Như vậy, AI giúp lãnh đạo đối thoại với chuyên gia tốt hơn.
Không phải để nghi ngờ chuyên gia một cách máy móc, mà để làm rõ lập luận, dữ liệu, giả định và rủi ro.
Ngược lại, chuyên gia cũng có công cụ để trình bày tốt hơn, mô phỏng rõ hơn, phản biện mạnh hơn và bảo vệ sự thật kỹ thuật tốt hơn.
Nếu dùng đúng, AI làm quan hệ lãnh đạo – chuyên gia sâu sắc hơn.
Nếu dùng sai, AI có thể làm lãnh đạo tưởng mình không cần chuyên gia. Đó là sai lầm nguy hiểm.
21. AI làm thay đổi đạo đức lãnh đạo
AI không chỉ là công cụ hiệu quả. Nó đặt ra vấn đề đạo đức.
Người lãnh đạo có thể dùng AI để minh bạch hóa tổ chức, nhưng cũng có thể dùng AI để kiểm soát quá mức.
Có thể dùng AI để nâng năng lực người yếu, nhưng cũng có thể dùng AI để loại người không kịp thích nghi.
Có thể dùng AI để tìm sự thật, nhưng cũng có thể dùng AI để tạo báo cáo hợp thức hóa.
Có thể dùng AI để tăng dân chủ trong tiếp cận thông tin, nhưng cũng có thể dùng AI để tập trung quyền lực dữ liệu vào một nhóm nhỏ.
UNESCO xem Khuyến nghị về đạo đức AI là chuẩn mực toàn cầu, nhấn mạnh AI phải gắn với nhân quyền, phẩm giá con người, minh bạch, công bằng và giám sát của con người.
Với lãnh đạo, điều này có nghĩa là câu hỏi không chỉ là “AI giúp tôi quản lý hiệu quả hơn không?”, mà còn là:
- AI có làm tổ chức công bằng hơn không?
- AI có làm con người được tôn trọng hơn không?
- AI có làm quyết định minh bạch hơn không?
- AI có làm người yếu thế bị bỏ qua không?
- AI có làm cán bộ sợ sai, sợ nói thật hơn không?
- AI có làm lãnh đạo xa con người hơn không?
- Nếu AI làm tổ chức hiệu quả hơn nhưng lạnh lùng hơn, thiếu nhân văn hơn, thì đó chưa phải là quản trị tốt.
22. Người lãnh đạo trong thời đại AI cần những năng lực mới nào?
Tôi cho rằng người lãnh đạo thời AI cần ít nhất mười năng lực.
22.1. Năng lực hiểu dữ liệu
Không cần làm chuyên gia dữ liệu, nhưng phải hiểu dữ liệu đến từ đâu, có sai số không, dùng được đến đâu.
22.2. Năng lực hiểu AI cơ bản
Biết AI làm được gì, không làm được gì, khi nào cần kiểm chứng, khi nào không nên dùng.
22.3. Năng lực đặt câu hỏi
Biết hỏi đúng để AI, chuyên gia và hệ thống dữ liệu trả lời đúng vấn đề.
22.4. Năng lực tư duy hệ thống
Hiểu tổ chức không phải tập hợp phòng ban rời rạc, mà là hệ thống có dữ liệu, quy trình, con người, văn hóa và trách nhiệm.
22.5. Năng lực thiết kế quy trình
Biết đưa AI vào quy trình thật, không chỉ dùng thử tự phát.
22.6. Năng lực quản trị rủi ro
Hiểu rủi ro sai dữ liệu, sai mô hình, lộ thông tin, thiên lệch, lệ thuộc nền tảng, mất trách nhiệm.
22.7. Năng lực dùng người trong môi trường mới
Biết kết hợp chuyên gia giàu kinh nghiệm với người trẻ giỏi công nghệ.
22.8. Năng lực học liên tục
Lãnh đạo không thể đứng ngoài cuộc học AI.
22.9. Năng lực đạo đức số
Biết đặt giới hạn, bảo vệ dữ liệu, bảo vệ con người và giữ trách nhiệm.
22.10. Năng lực truyền cảm hứng đổi mới
AI chỉ thành công khi tổ chức muốn học và dám đổi mới.
23. Với trải nghiệm quản lý, điều gì là khó nhất?
Với người đã trải qua quản lý, có lẽ sẽ hiểu rằng khó nhất không phải là ký một quyết định.
Khó nhất là quyết định khi thông tin chưa đủ.
Khó nhất là giữ cân bằng giữa nhiều lợi ích.
Khó nhất là dùng người sao cho vừa phát huy được người giỏi, vừa không làm tổ chức rối.
Khó nhất là bảo vệ điều đúng khi nó không dễ nghe.
Khó nhất là đổi mới mà không làm đổ vỡ tổ chức.
Khó nhất là rút lui đúng lúc nhưng vẫn để lại được nền tảng cho người sau.
AI có thể giúp một số việc trong đó.
AI có thể giúp thông tin đầy đủ hơn.
Giúp mô phỏng nhiều phương án hơn.
Giúp phát hiện rủi ro nhanh hơn.
Giúp lưu giữ tri thức tốt hơn.
Giúp người trẻ học nhanh hơn.
Giúp báo cáo rõ hơn.
Nhưng AI không làm mất cái khó căn bản của lãnh đạo: lựa chọn trong điều kiện không hoàn hảo và chịu trách nhiệm với lựa chọn ấy.
Vì vậy, người có trải nghiệm quản lý sẽ hiểu AI không phải cây đũa thần. Nó là một công cụ rất mạnh, nhưng chỉ có giá trị trong tay người lãnh đạo có bản lĩnh, có đạo đức và có tư duy hệ thống.
24. Lãnh đạo tổ chức nghiên cứu trong thời AI
Đối với viện nghiên cứu, vai trò lãnh đạo càng đặc biệt.
Một viện nghiên cứu không thể chỉ chạy theo dự án.
Viện phải giữ tri thức, phát triển con người, xây năng lực dài hạn, bảo vệ chuẩn mực khoa học, đổi mới phương pháp và chuẩn bị cho tương lai.
Trong thời AI, lãnh đạo viện nghiên cứu phải làm thêm những việc mới:
- xây kho tri thức số;
- số hóa dữ liệu và mô hình;
- lưu giữ tri thức chuyên gia nghỉ hưu;
- đưa AI vào phản biện báo cáo;
- đào tạo cán bộ về AI;
- thiết kế Digital Twin chuyên ngành;
- liên kết dữ liệu với WebGIS;
- xây AI nội bộ có nguồn;
- bảo vệ chủ quyền dữ liệu chuyên ngành;
- kết nối thế hệ chuyên gia cũ và kỹ sư trẻ.
Nghị quyết 57-NQ/TW cũng đặt yêu cầu phát triển các viện nghiên cứu, trường đại học trở thành chủ thể nghiên cứu mạnh, gắn kết nghiên cứu – ứng dụng – đào tạo. Điều này rất gần với tư duy lãnh đạo viện trong thời đại AI: viện không chỉ làm nhiệm vụ được giao, mà phải trở thành một tổ chức học tập, biết tích lũy tri thức và chuyển tri thức thành năng lực xã hội.
25. Một mô hình lãnh đạo mới: người kiến tạo hệ sinh thái trí tuệ
Tôi cho rằng trong thời AI, người lãnh đạo giỏi không chỉ là “người chỉ huy”.
Họ phải trở thành người kiến tạo hệ sinh thái trí tuệ.
Hệ sinh thái đó gồm:
- dữ liệu đáng tin;
- chuyên gia giỏi;
- người trẻ biết công nghệ;
- AI nội bộ có kiểm soát;
- quy trình ra quyết định minh bạch;
- kho tri thức số;
- văn hóa phản biện;
- cơ chế học từ sai lầm;
- bảo vệ dữ liệu và đạo đức;
- tầm nhìn phát triển dài hạn.
Người lãnh đạo không cần biết hết mọi thứ.
Nhưng phải làm cho tổ chức biết cách biết.
Không cần tự phân tích tất cả.
Nhưng phải thiết kế hệ thống phân tích đúng.
Không cần tự trả lời mọi câu hỏi.
Nhưng phải biết câu hỏi nào đáng hỏi.
Không cần tự làm AI.
Nhưng phải biết AI được dùng vào đâu, ai kiểm chứng, rủi ro là gì và trách nhiệm thuộc về ai.
Đây là vai trò rất mới, nhưng cũng rất gần với bản chất sâu nhất của lãnh đạo: làm cho tổ chức mạnh hơn khả năng của từng cá nhân riêng lẻ.
26. Kết luận
AI có thay đổi vai trò của người lãnh đạo không?
Có.
AI thay đổi rất sâu.
AI làm người lãnh đạo không thể chỉ dựa vào quyền lực thông tin.
Không thể chỉ quản lý bằng báo cáo một chiều.
Không thể chỉ ra quyết định bằng cảm tính.
Không thể đứng ngoài dữ liệu.
Không thể giao toàn bộ chuyển đổi số cho cấp dưới.
Không thể dùng AI mà không quản trị rủi ro.
Nhưng AI không thay thế người lãnh đạo.
AI không có tầm nhìn.
Không có bản lĩnh.
Không có chính trực.
Không có thấu hiểu con người.
Không có trách nhiệm đạo đức.
Không có sự cô đơn của quyết định cuối cùng.
Vai trò của lãnh đạo trong thời AI không nhỏ đi. Nó lớn hơn, khó hơn và đòi hỏi sâu hơn.
Người lãnh đạo phải biết dùng AI để tổ chức nhìn rõ hơn, học nhanh hơn, quyết định tốt hơn và trách nhiệm hơn.
Nhưng đồng thời, người lãnh đạo phải giữ những điều AI không có: nhân tính, giá trị, bản lĩnh và trách nhiệm.
Nói ngắn gọn:
- AI không thay thế người lãnh đạo.
- AI thay đổi tiêu chuẩn của người lãnh đạo.
- Và AI sẽ làm lộ rõ ai là người lãnh đạo biết học, biết đổi mới, biết dùng người và biết chịu trách nhiệm.
Một suy nghĩ bổ sung
Tôi nghĩ người lãnh đạo trong thời đại AI sẽ phải đối diện với một sự thật rất thú vị.
Trước đây, đôi khi người lãnh đạo có thể mạnh vì người khác thiếu thông tin.
Trong tương lai, người lãnh đạo chỉ thật sự mạnh khi làm cho cả tổ chức có thông tin tốt hơn.
Trước đây, lãnh đạo có thể được đánh giá bằng khả năng chỉ đạo.
Trong tương lai, lãnh đạo sẽ được đánh giá nhiều hơn bằng khả năng thiết kế hệ thống để tổ chức tự học, tự phát hiện vấn đề, tự kiểm chứng và tự cải tiến.
Trước đây, kinh nghiệm cá nhân có thể là trụ cột.
Trong tương lai, kinh nghiệm cá nhân phải được chuyển thành tri thức tổ chức, dữ liệu, quy trình và AI nội bộ.
AI vì thế không làm người lãnh đạo bớt quan trọng.
Nó buộc người lãnh đạo trở về với những câu hỏi sâu nhất của quản trị:
- Ta đang dẫn tổ chức đi đâu?
- Ta dựa vào dữ liệu nào?
- Ta có dám nghe sự thật không?
- Ta có dùng đúng người không?
- Ta có bảo vệ người dám đổi mới không?
- Ta có chịu trách nhiệm với quyết định của mình không?
- Ta có để lại cho người sau một tổ chức biết học hơn, minh bạch hơn, mạnh hơn không?
Nếu người lãnh đạo trả lời được những câu hỏi ấy, AI sẽ là một trợ lực rất lớn.
Nếu không, AI chỉ là một lớp công nghệ phủ lên cách quản lý cũ.
Và có lẽ bài học quan trọng nhất là: trong thời đại trí tuệ nhân tạo, điều cần nhất ở người lãnh đạo vẫn là trí tuệ con người.
Không phải trí tuệ để biết hết.
Mà là trí tuệ để biết hỏi, biết nghe, biết học, biết chọn, biết chịu trách nhiệm và biết giữ cho tổ chức không đánh mất phần người trong quá trình trở nên thông minh hơn.
Tài liệu tham khảo
- OECD. AI Principles, được thông qua năm 2019 và cập nhật năm 2024, nhấn mạnh AI đáng tin cậy, lấy con người làm trung tâm, minh bạch và có trách nhiệm.
- NIST. Artificial Intelligence Risk Management Framework, khung quản trị rủi ro AI nhằm đưa các yếu tố đáng tin cậy vào thiết kế, phát triển, sử dụng và đánh giá hệ thống AI.
- World Economic Forum. The Future of Jobs Report 2025, phân tích tác động của công nghệ và các xu thế lớn đến việc làm, kỹ năng và chiến lược chuyển đổi lực lượng lao động đến năm 2030.
- McKinsey. The State of AI: Global Survey 2025, phân tích các thực hành tổ chức, quản trị, tái thiết kế quy trình và đo lường giá trị khi triển khai gen AI.
- McKinsey. Superagency in the workplace: Empowering people to unlock AI’s full potential at work, nhấn mạnh công nghệ không phải rào cản duy nhất, mà vai trò lãnh đạo và chuyển đổi tổ chức là điều kiện để AI tạo giá trị.
- UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence, chuẩn mực toàn cầu về đạo đức AI, nhấn mạnh nhân quyền, phẩm giá con người, minh bạch, công bằng và giám sát của con người.
- Thủ tướng Chính phủ. Quyết định số 127/QĐ-TTg ngày 26/01/2021 ban hành Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030.
- Thủ tướng Chính phủ. Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/06/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
- Bộ Chính trị. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
- World Bank. Digital Progress and Trends Report 2025: Strengthening AI Foundations, nhấn mạnh các nền tảng để các quốc gia khai thác AI cho việc làm, năng suất và tăng trưởng bao trùm.