Nhân và Nghĩa thương yêu,
Ba viết những dòng này khi đã bước sang một chặng khác của cuộc đời.
Hơn ba mươi năm làm việc đã đi qua. Những năm tháng bận rộn nhất của nghề nghiệp, những trách nhiệm lớn trong công việc rồi cũng đã dần khép lại. Ba có nhiều thời gian hơn để đọc, để suy nghĩ, để nhớ về những gì mình đã trải qua và cả những điều mà trước đây, vì quá bận rộn, có khi ba chưa từng ngồi lại để nghĩ cho thật kỹ.
Ở tuổi này, người ta bắt đầu nhìn cuộc đời hơi khác. Ngày trẻ thường nghĩ về phía trước: học gì, làm gì, đi đâu, làm thế nào để có một công việc tốt, một gia đình hạnh phúc, làm sao để tiến lên. Còn khi đã đi qua một chặng đường dài, đôi khi mình lại muốn quay đầu nhìn lại. Không phải để tiếc nuối. Mà để tự hỏi: Sau từng ấy năm, mình thực sự đã hiểu được điều gì? Và nếu có thể nói với các con vài điều từ những gì mình đã trải qua, ba sẽ nói điều gì?
Ba cũng đã từng trẻ như các con: Đôi khi nhìn cha mẹ, các con chỉ nhìn thấy họ ở tuổi hiện tại. Ba cũng từng là một chàng trai trẻ. Cũng từng có ước mơ. Cũng từng thiếu thốn. Cũng từng lo lắng về tương lai. Cũng từng muốn chứng minh mình. Cũng từng vui khi được ghi nhận, buồn khi bị hiểu lầm. Rồi ba đi học, đi làm, lập gia đình, có hai con. Công việc đưa ba đi qua nhiều nơi, gặp nhiều người và nhận những trách nhiệm ngày càng lớn hơn. Có những việc làm được khiến ba vui. Có những quyết định đến hôm nay ba vẫn thấy đúng. Nhưng cũng có những chuyện, khi đủ thời gian nhìn lại, ba nghĩ mình đã có thể làm tốt hơn. Ba không tiếc những điều ấy. Bởi cả những điều đúng lẫn những điều sai đều góp phần làm nên con người của mình hôm nay. Có lẽ kinh nghiệm không phải là việc một người đã sống bao nhiêu năm. Kinh nghiệm là sau những năm tháng ấy, mình hiểu ra được điều gì.
Gần đây ba đọc 38 bức thư Rockefeller gửi con trai. Ba không bị cuốn hút nhiều bởi câu chuyện một người đã trở nên giàu có như thế nào. Điều khiến ba suy nghĩ hơn là việc một người cha, sau khi đã trải qua rất nhiều thành công, thất bại và va chạm trong cuộc đời, ngồi xuống viết cho con những điều ông cho rằng đáng để truyền lại. Ba tự hỏi: Nếu mình viết cho Nhân và Nghĩa, mình sẽ viết gì? Ba không phải Rockefeller. Và ba cũng không mong các con trở thành Rockefeller. Ba chỉ là ba của hai con. Ba có cuộc đời của ba, với những trải nghiệm rất bình thường của một người Việt Nam thuộc thế hệ mình: lớn lên, học hành, làm việc, xây dựng gia đình, nuôi con, gánh vác trách nhiệm rồi một ngày rời khỏi những vị trí từng gắn bó với mình. Nhưng chính vì vậy, ba nghĩ những điều mình đã trải qua cũng có giá trị riêng của nó. Ba muốn kể lại. Không phải để dạy các con phải sống thế nào. Mà chỉ để gửi gắm.
Ba không muốn các con sống cuộc đời của ba: Điều này ba muốn nói thật rõ. Ba không mong Nhân trở thành một phiên bản khác của ba. Ba cũng không mong Nghĩa đi lại con đường mà ba đã đi. Thời đại của các con khác. Cơ hội khác. Khó khăn cũng khác. Nhân đã trưởng thành và đang xây dựng cuộc sống của mình ở một nơi xa gia đình. Nghĩa đang ở tuổi đại học, phía trước còn rất nhiều lựa chọn. Ba có thể góp ý. Ba có thể kể kinh nghiệm. Ba có thể nói rằng ngày trước ba đã làm thế nào. Nhưng ba không thể sống thay các con. Cuộc đời của mỗi người cuối cùng phải do chính người ấy lựa chọn và chịu trách nhiệm. Nếu những điều ba viết giúp các con tránh được một sai lầm mà ba từng mắc, tốt. Nếu nó giúp các con nhìn một vấn đề thêm một góc khác, ba vui. Nhưng nếu một ngày các con suy nghĩ kỹ và lựa chọn khác ba, ba vẫn tôn trọng. Bởi mục đích cuối cùng của việc nuôi con không phải để con mãi nghe lời mình. Mà là để đến một ngày, con đủ trưởng thành để không còn cần cha mẹ quyết định thay.
Có Tám chữ ba muốn gửi gắm. Ba suy nghĩ và gom những điều muốn nói thành tám chữ: MÌNH – LÀM – NGHĨ – NGƯỜI – TIỀN – BẠI – DÁM – CHO. MÌNH – là hãy hiểu mình, tin mình và sống cuộc đời của chính mình. LÀM – là bởi cuộc đời cuối cùng không được tạo nên bằng những điều mình định làm, mà bằng những việc mình thực sự đã làm. NGHĨ – là bởi muốn có câu trả lời tốt, trước hết phải biết đặt đúng câu hỏi. NGƯỜI – bởi đi thật xa rồi cuối cùng thứ còn lại nhiều nhất vẫn là những con người mình đã gặp và cách mình đối xử với họ. TIỀN – bởi tiền quan trọng, nhưng tiền phải là công cụ phục vụ cuộc sống chứ không phải ông chủ của cuộc đời. BẠI – bởi không ai trưởng thành mà chưa từng thất bại. DÁM – bởi có những cánh cửa chỉ mở khi mình đủ can đảm bước tới. Và cuối cùng là CHO – bởi đến một lúc nào đó, người ta sẽ không chỉ hỏi mình đã có được bao nhiêu, mà sẽ tự hỏi: Mình đã để lại được điều gì tốt đẹp cho người khác?
Những thư này không chỉ gửi Nhân và Nghĩa. Trước hết, những bức thư này ba viết cho hai con. Nhưng khi quyết định viết và đăng lại, ba nghĩ đến những đứa cháu của gia đình mình hôm nay và cả những thế hệ sau này. Một ngày nào đó, có thể các con, các cháu sẽ tò mò muốn biết những người đi trước trong gia đình mình đã từng nghĩ gì về cuộc sống. Khi ấy, những dòng chữ này có thể thay ba kể lại. Và nếu một người trẻ nào đó tình cờ đọc được, ba cũng rất vui. Ba không nghĩ mình có tư cách dạy thế hệ trẻ phải sống thế nào. Ba chỉ là một người đã đi trước một đoạn đường, quay lại kể cho người đi sau rằng mình đã gặp những gì trên đoạn đường ấy. Các con và những người trẻ có thể nghe. Có thể suy nghĩ. Có thể đồng ý. Cũng có thể không đồng ý. Điều đó hoàn toàn bình thường.
Điều ba mong cuối cùng rất giản dị. Ba mẹ nào cũng mong con thành công. Ba cũng vậy. Nhưng ở tuổi này, ba thấy thành công không chỉ là chức vụ, tiền bạc hay danh tiếng. Ba mong các con có thể tự đứng trên đôi chân của mình. Tự tin nhưng biết khiêm nhường. Độc lập nhưng không cô độc. Có chính kiến nhưng biết lắng nghe. Biết kiếm tiền nhưng không đánh đổi nhân cách vì tiền. Biết cạnh tranh nhưng không làm tổn thương người khác để chiến thắng. Biết mạnh mẽ nhưng vẫn biết thương người. Biết nhận nhưng cũng biết cho. Và trên hết, hãy sống sao để khi một mình nhìn lại, các con vẫn có thể tôn trọng chính mình. Ba không cần Nhân và Nghĩa trở thành những người vĩ đại. Ba chỉ mong hai con trở thành những người đàn ông đàng hoàng, tự chủ, có trách nhiệm, tử tế và sống một cuộc đời mà chính mình lựa chọn. Nếu một ngày những điều ấy lại được các con truyền cho con mình, ba nghĩ đó đã là một điều rất đẹp. Từ ba đến các con. Từ các con đến các cháu. Và nếu có ích, từ gia đình mình đến một người nào đó ngoài kia. Đó là những điều ba muốn gửi gắm.
Bức thư đầu tiên, ba muốn bắt đầu từ một chữ rất gần: MÌNH. Bởi trước khi làm được điều gì với cuộc đời, có lẽ mỗi người phải học cách hiểu và làm chủ chính mình trước đã.
Thương các con.
Ba Dũng
Tháng 10 năm 2026