Mục tiêu của chương
Sau khi học xong chương này, người đọc sẽ:
• Hiểu mục đích của việc xử lý bã mía.
• Biết cách lựa chọn và chuẩn bị nguyên liệu.
• Thực hiện đúng quy trình ngâm, để ráo và ủ bã mía.
• Kiểm tra được độ ẩm và chất lượng giá thể trước khi cấy meo.
• Nhận biết các dấu hiệu cho thấy giá thể đạt hoặc không đạt yêu cầu.
Vai trò của giá thể
5
Giá thể là môi trường sống của hệ sợi nấm trong suốt chu kỳ sinh trưởng. Toàn bộ nước, chất dinh dưỡng và không khí mà nấm sử dụng đều được cung cấp thông qua giá thể.
Một giá thể đạt yêu cầu cần bảo đảm bốn yếu tố cơ bản.
Có đủ chất hữu cơ để cung cấp dinh dưỡng.
Giữ được độ ẩm thích hợp.
Có nhiều khoảng trống để không khí lưu thông.
Ít vi sinh vật gây hại.
Nếu một trong bốn yếu tố này không đạt yêu cầu thì hệ sợi nấm sẽ phát triển chậm, dễ nhiễm bệnh hoặc không hình thành quả thể.
Chuẩn bị nguyên liệu
Đối với quy mô hộ gia đình, nên chuẩn bị đầy đủ nguyên liệu trước khi bắt đầu xử lý.
Bã mía sạch.
Vôi nông nghiệp hoặc vôi tôi.
Nước sạch.
Bạt phủ.
Thùng hoặc bể ngâm.
Xẻng hoặc cào để đảo.
Nhiệt kế nếu có điều kiện.
Việc chuẩn bị đầy đủ sẽ giúp quá trình xử lý diễn ra liên tục và hạn chế nhiễm tạp.
Lựa chọn bã mía
Bã mía sử dụng để trồng nấm nên được lấy ngay sau khi ép hoặc trong thời gian ngắn sau khi ép.
Không nên chọn bã mía đã để ngoài trời nhiều ngày dưới mưa hoặc nắng gắt.
Khi kiểm tra bằng mắt thường, bã mía đạt yêu cầu thường có màu vàng sáng đến nâu nhạt, sợi còn nguyên, không bị mục và không có mùi chua.
Nếu phát hiện mốc xanh, mốc đen hoặc mùi lên men mạnh thì không nên sử dụng.
Mục đích của việc xử lý bằng nước vôi
Việc ngâm bã mía trong nước vôi không nhằm mục đích khử trùng hoàn toàn mà để tạo điều kiện thuận lợi cho hệ sợi nấm phát triển.
Quá trình này mang lại nhiều tác dụng.
Giảm số lượng vi sinh vật cạnh tranh.
Điều chỉnh độ pH của giá thể.
Làm mềm cấu trúc sợi bã mía.
Loại bỏ một phần nước đường còn bám trên sợi mía.
Giúp hệ sợi nấm phát triển nhanh và đồng đều hơn sau khi cấy meo.
Pha nước vôi
Đối với quy mô nhỏ, có thể áp dụng tỷ lệ sau.
100 lít nước pha với khoảng 2 kg vôi.
Nếu sử dụng thùng 70 lít thì lượng vôi khoảng 1,4 kg.
Sau khi khuấy đều, để dung dịch lắng khoảng 15 đến 30 phút trước khi sử dụng.
Không cần pha quá đặc vì lượng vôi quá cao có thể làm pH tăng mạnh và ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ sợi nấm.
Ngâm bã mía
Cho bã mía vào thùng hoặc bể ngâm.
Đảo đều để toàn bộ bã mía được thấm nước.
Thời gian ngâm thường từ 2 đến 4 giờ.
Sau khi ngâm, vớt bã mía lên giá hoặc nền sạch để ráo nước tự nhiên.
Không nên để bã mía ngập trong nước quá lâu vì sẽ làm giảm lượng oxy trong giá thể và tạo điều kiện cho quá trình lên men không mong muốn.
Kiểm tra độ ẩm
Đây là thao tác cần thực hiện trước khi đưa bã mía vào ủ.
Lấy một nắm bã mía và bóp chặt trong lòng bàn tay.
Nếu chỉ có vài giọt nước rỉ ra giữa các kẽ ngón tay thì độ ẩm đạt yêu cầu.
Nếu nước chảy thành dòng thì giá thể quá ướt.
Nếu hoàn toàn không có giọt nước nào thì giá thể còn quá khô.
Độ ẩm thích hợp của bã mía sau khi xử lý thường nằm trong khoảng 65 đến 70%.
Ủ bã mía
6
Sau khi để ráo, chất bã mía thành đống.
Chiều rộng khoảng 1,2 đến 1,5 mét.
Chiều cao khoảng 1,2 mét.
Chiều dài tùy theo lượng nguyên liệu.
Phủ bạt hoặc bao tải để giữ nhiệt và giữ ẩm.
Trong quá trình ủ, nhiệt độ bên trong đống nguyên liệu sẽ tăng lên do hoạt động của vi sinh vật.
Đây là hiện tượng bình thường.
Đảo đống ủ
Sau khoảng 2 đến 3 ngày, tiến hành đảo lần thứ nhất.
Mục đích của việc đảo là:
Giúp nhiệt phân bố đều.
Bổ sung oxy.
Điều chỉnh độ ẩm.
Làm cho toàn bộ khối nguyên liệu được xử lý đồng đều.
Nếu thấy bã mía quá khô, có thể phun thêm một lượng nước sạch vừa đủ.
Nếu quá ướt, cần đảo kỹ và giảm lớp che phủ để tăng khả năng thoát hơi nước.
Khi nào giá thể đạt yêu cầu?
Một giá thể tốt thường có các đặc điểm sau.
Màu chuyển sang nâu sáng.
Các sợi mềm hơn nhưng vẫn giữ được cấu trúc.
Có mùi thơm nhẹ của nguyên liệu lên men.
Không có mùi chua.
Không có mốc xanh hoặc mốc đen.
Khi bóp chặt chỉ có vài giọt nước rỉ ra.
Nhiệt độ giảm dần và không còn cảm giác nóng khi đưa tay vào giữa đống ủ.
Đây là thời điểm thích hợp để chuyển sang bước cấy meo.
Sai lầm thường gặp
Ngâm bã mía quá lâu.
Pha nước vôi quá đặc.
Không kiểm tra độ ẩm trước khi ủ.
Ủ ở nơi bị mưa tạt.
Không đảo đống ủ.
Sử dụng bã mía đã có mùi chua.
Những sai lầm này thường làm hệ sợi nấm phát triển chậm hoặc tạo điều kiện cho nấm mốc và vi khuẩn phát triển.
Kinh nghiệm thực tế
Không nên cố gắng xử lý thật nhiều nguyên liệu trong vụ đầu tiên.
Việc chuẩn bị từ 20 đến 30 kg bã mía sẽ giúp dễ kiểm soát độ ẩm, nhiệt độ và chất lượng giá thể hơn.
Khi đã nắm vững kỹ thuật, có thể mở rộng quy mô mà không làm tăng đáng kể tỷ lệ rủi ro.
Những điều cần ghi nhớ
Chất lượng giá thể quyết định phần lớn khả năng thành công của vụ trồng.
Không sử dụng bã mía có mùi chua hoặc bị mốc.
Độ ẩm thích hợp là khi bóp chặt chỉ có vài giọt nước rỉ ra.
Không ngâm bã mía quá lâu và không pha nước vôi quá đặc.
Chỉ cấy meo khi giá thể đã được xử lý hoàn chỉnh và không còn nóng.
Gợi ý hình minh họa
Để chương này trực quan và dễ thực hiện, nên có khoảng 12 hình minh họa.
Hình 4.1. Bã mía đạt tiêu chuẩn trước khi xử lý.
Hình 4.2. Bã mía không đạt tiêu chuẩn.
Hình 4.3. Chuẩn bị nước vôi.
Hình 4.4. Ngâm bã mía trong nước vôi.
Hình 4.5. Để ráo bã mía sau khi ngâm.
Hình 4.6. Kiểm tra độ ẩm bằng phương pháp bóp tay.
Hình 4.7. Chất đống để ủ.
Hình 4.8. Phủ bạt giữ nhiệt.
Hình 4.9. Đảo đống ủ lần thứ nhất.
Hình 4.10. Kiểm tra nhiệt độ trong đống ủ.
Hình 4.11. Giá thể đạt yêu cầu trước khi cấy meo.
Hình 4.12. Sơ đồ toàn bộ quy trình xử lý bã mía từ nguyên liệu đến giá thể sẵn sàng cấy meo.