Đỗ Đức Dũng
Tóm tắt
AI đang mở rộng rất nhanh năng lực xử lý thông tin, phân tích dữ liệu, tổng hợp tri thức, dự báo xu thế, hỗ trợ viết, lập trình, mô phỏng kịch bản và hỗ trợ ra quyết định. Điều đó khiến nhiều người đặt câu hỏi: khi AI ngày càng giỏi hơn, phần nào trong công việc, quản trị và đời sống vẫn thật sự thuộc về con người? Bài viết cho rằng AI có thể hỗ trợ nhiều năng lực trí tuệ, nhưng không thể thay thế toàn bộ con người. Những gì vẫn thuộc về con người là khả năng xác lập ý nghĩa, lựa chọn giá trị, chịu trách nhiệm đạo đức, thấu hiểu nỗi đau, xây dựng niềm tin, sáng tạo từ trải nghiệm sống, ra quyết định trong tình huống mâu thuẫn giá trị, nuôi dưỡng văn hóa, truyền cảm hứng và giữ nhân phẩm trong tổ chức. Trong quản trị, AI có thể giúp lãnh đạo nhìn rõ hơn, phân tích nhanh hơn và thử nhiều kịch bản hơn; nhưng người lãnh đạo vẫn phải quyết định điều gì là đúng, điều gì là công bằng, điều gì là nhân văn và điều gì đáng chịu trách nhiệm. Luận điểm chính của bài viết là: thời đại AI không làm con người trở nên thừa; ngược lại, nó buộc con người phải nhận ra rõ hơn phần sâu nhất của mình — phần biết yêu thương, biết chịu trách nhiệm, biết chọn giá trị và biết sống với hệ quả của lựa chọn.
Từ khóa: AI, con người, lãnh đạo, quản trị, trách nhiệm, đạo đức AI, nhân phẩm, giá trị, tư duy quản trị, trí tuệ con người.
1. Đặt vấn đề
Có một câu hỏi tưởng như triết học, nhưng ngày càng trở thành câu hỏi rất thực tế trong quản trị:
Khi AI làm được nhiều việc mà trước đây chỉ con người làm được, vậy điều gì vẫn thuộc về con người?
AI có thể viết một báo cáo.
AI có thể tóm tắt một văn bản dài.
AI có thể phân tích dữ liệu.
AI có thể lập bảng so sánh.
AI có thể hỗ trợ viết mã phần mềm.
AI có thể tạo hình ảnh, âm thanh, video.
AI có thể dự báo xu thế.
AI có thể đọc hàng nghìn tài liệu nhanh hơn con người.
AI có thể đối thoại gần giống một người hiểu biết.
AI có thể hỗ trợ lãnh đạo chuẩn bị câu hỏi, kịch bản và quyết định.
Nhìn bề ngoài, dường như rất nhiều phần việc trí tuệ đang được AI chia sẻ, thậm chí thay thế một phần.
Nhưng càng đi sâu, ta càng thấy có những điều AI chưa thể và không nên thay thế.
AI có thể tạo ra câu chữ, nhưng không có trải nghiệm sống đứng sau câu chữ đó.
AI có thể phân tích lựa chọn, nhưng không phải là chủ thể chịu trách nhiệm với hậu quả của lựa chọn.
AI có thể mô phỏng rủi ro, nhưng không biết nỗi lo của người dân hạ du khi nghe tin hồ xả lũ.
AI có thể đề xuất phương án tối ưu, nhưng không tự biết thế nào là công bằng nếu con người không xác định giá trị cần bảo vệ.
AI có thể bắt chước sự cảm thông trong ngôn ngữ, nhưng không có thân phận, không có ký ức đau đớn, không có lòng trắc ẩn theo nghĩa con người sống với nhau.
Vì vậy, thời đại AI đặt ra một câu hỏi rất sâu:
- Khi máy móc ngày càng thông minh hơn, con người phải sống, làm việc và lãnh đạo như thế nào để vẫn giữ được phần người của mình?
Đây không phải là câu hỏi chống lại AI.
Ngược lại, chỉ khi hiểu rõ điều gì thuộc về con người, ta mới dùng AI đúng chỗ.
2. AI có thể làm được gì rất tốt?
Trước khi nói điều gì vẫn thuộc về con người, cần công bằng với AI.
AI làm được rất nhiều việc đáng kinh ngạc.
AI có thể xử lý khối lượng thông tin rất lớn.
AI có thể tìm mẫu trong dữ liệu.
AI có thể nhận diện bất thường.
AI có thể tóm tắt tài liệu.
AI có thể hỗ trợ viết và chỉnh sửa.
AI có thể dịch ngôn ngữ.
AI có thể phân tích hình ảnh.
AI có thể hỗ trợ lập trình.
AI có thể giúp mô phỏng phương án.
AI có thể tạo trợ lý hỏi – đáp trên kho tri thức.
AI có thể giúp lãnh đạo, chuyên gia, kỹ sư và người học làm việc nhanh hơn.
OECD nhấn mạnh các nguyên tắc AI hướng tới AI đổi mới và đáng tin cậy, tôn trọng nhân quyền và các giá trị dân chủ; các nguyên tắc này được thông qua năm 2019 và cập nhật năm 2024. Điều đó cho thấy AI không còn là công nghệ bên lề, mà đã trở thành đối tượng của quản trị toàn cầu.
NIST cũng xây dựng Khung quản trị rủi ro AI nhằm giúp tổ chức quản lý các rủi ro của AI đối với cá nhân, tổ chức và xã hội. Điều này phản ánh một thực tế: AI đủ mạnh để tạo giá trị lớn, nhưng cũng đủ mạnh để tạo rủi ro nếu dùng sai.
Vì vậy, không nên xem nhẹ AI.
Nhưng cũng không nên thần thánh hóa AI.
AI mạnh ở xử lý, tính toán, tổng hợp, nhận dạng mẫu và tạo sinh nội dung. Nhưng con người không chỉ là một hệ xử lý thông tin.
Con người còn là chủ thể có ý thức, giá trị, ký ức, trách nhiệm, quan hệ, tình cảm, nhân phẩm và khả năng sống với hệ quả của hành động.
Đó là điểm khác biệt rất sâu.
3. Điều thứ nhất vẫn thuộc về con người: ý nghĩa
AI có thể trả lời câu hỏi “làm thế nào”.
Nhưng câu hỏi “vì sao” ở tầng sâu nhất vẫn thuộc về con người.
Vì sao một tổ chức tồn tại?
Vì sao một viện nghiên cứu cần giữ tri thức chuyên gia?
Vì sao phải bảo vệ hạ du?
Vì sao phải chọn phát triển bền vững thay vì lợi ích ngắn hạn?
Vì sao một người lãnh đạo nên rút lui đúng lúc?
Vì sao một kỹ sư không được làm đẹp mô hình để hợp thức hóa phương án?
Vì sao một xã hội cần công bằng, nhân phẩm và lòng trắc ẩn?
AI có thể giúp diễn đạt các câu trả lời. Nhưng ý nghĩa thật sự được sinh ra từ đời sống con người.
Một người đã đi qua nhiều năm làm nghề, đã chứng kiến lũ, hạn, mặn, công trình, người dân, đồng nghiệp, tổ chức, được và mất, mới hiểu rằng một quyết định kỹ thuật nhiều khi không chỉ là kỹ thuật.
Nó có liên quan đến sinh kế.
Đến sự an toàn.
Đến niềm tin.
Đến trách nhiệm.
Đến những con người cụ thể.
AI không có đời sống ấy.
AI không có tuổi trẻ, tuổi già, nghỉ hưu, tiếc nuối, tự trọng, ray rứt, lòng biết ơn.
AI không có cảm giác đứng trước một quyết định khó mà biết rằng sau chữ ký của mình là số phận của nhiều người.
Vì vậy, trong thời đại AI, con người càng phải giữ quyền xác lập ý nghĩa.
Nếu không, ta có thể làm rất nhiều việc nhanh hơn, nhưng không còn biết vì sao mình làm.
4. Điều thứ hai vẫn thuộc về con người: giá trị
AI có thể tối ưu theo mục tiêu được giao.
Nhưng ai xác định mục tiêu ấy?
Đó là con người.
Trong quản trị, rất nhiều quyết định là xung đột giá trị.
Hiệu quả hay công bằng?
Tốc độ hay thận trọng?
Tập trung quyền lực hay phân quyền?
Tăng trưởng hay bảo vệ môi trường?
Giữ nước cho mùa khô hay xả để bảo đảm an toàn hồ?
Chống lũ triệt để hay chấp nhận không gian cho nước?
Tự động hóa nhanh hay bảo vệ người lao động chuyển đổi dần?
Dữ liệu mở rộng hay bảo vệ quyền riêng tư?
AI không tự biết giá trị nào cần ưu tiên nếu con người không xác định.
Nó có thể tối ưu hóa vận hành hồ chứa theo mục tiêu giảm ngập. Nhưng nếu mục tiêu bỏ qua cấp nước mùa khô, kết quả có thể gây rủi ro khác.
Nó có thể tối ưu hóa năng suất lao động. Nhưng nếu mục tiêu bỏ qua phẩm giá người lao động, tổ chức có thể trở nên lạnh lùng.
Nó có thể tối ưu hóa chi phí. Nhưng nếu mục tiêu bỏ qua an toàn, quyết định có thể nguy hiểm.
UNESCO xem bảo vệ nhân quyền và phẩm giá con người là nền tảng của Khuyến nghị về đạo đức AI, đồng thời nhấn mạnh các nguyên tắc như minh bạch, công bằng và giám sát của con người đối với hệ thống AI.
Điều này cho thấy thế giới không chỉ hỏi AI làm được gì, mà hỏi AI phải phục vụ giá trị nào.
Giá trị vẫn thuộc về con người.
Nếu con người không giữ vai trò xác định giá trị, AI sẽ chỉ tối ưu hóa những gì được đo, chứ không nhất thiết bảo vệ những gì đáng quý.
5. Điều thứ ba vẫn thuộc về con người: trách nhiệm
Một trong những khác biệt căn bản nhất giữa con người và AI là trách nhiệm.
AI có thể đưa ra khuyến nghị.
AI có thể dự báo.
AI có thể tạo báo cáo.
AI có thể xếp hạng phương án.
Nhưng nếu quyết định sai, AI không đứng ra xin lỗi.
AI không bị day dứt.
AI không chịu trách nhiệm trước người dân.
AI không mất uy tín nghề nghiệp.
AI không chịu trách nhiệm pháp lý như một chủ thể đạo đức – xã hội.
Con người thì có.
Người lãnh đạo ký một quyết định phải chịu trách nhiệm.
Kỹ sư xác nhận một kết quả tính toán phải chịu trách nhiệm.
Chuyên gia phản biện một phương án phải chịu trách nhiệm.
Người vận hành hồ chứa phải chịu trách nhiệm.
Người dùng AI trong quyết định quan trọng phải chịu trách nhiệm.
Đây là lý do các khuôn khổ quản trị AI đều nhấn mạnh giám sát của con người. Chẳng hạn, Điều 14 của EU AI Act quy định hệ thống AI rủi ro cao phải được thiết kế để cho phép con người giám sát trong quá trình vận hành, nhằm ngăn ngừa hoặc giảm thiểu rủi ro đối với sức khỏe, an toàn và quyền cơ bản.
Điều đó có nghĩa là trong các lĩnh vực quan trọng, con người không được rút lui khỏi trách nhiệm chỉ vì có AI.
Không thể nói: “AI bảo vậy.”
Không thể nói: “Mô hình cho vậy.”
Không thể nói: “Dữ liệu tự động báo vậy.”
AI có thể hỗ trợ phán đoán. Nhưng trách nhiệm vẫn thuộc về con người.
Trong quản trị, đây là điểm không được nhầm lẫn.
6. Điều thứ tư vẫn thuộc về con người: lòng trắc ẩn
AI có thể mô phỏng ngôn ngữ cảm thông.
Nhưng lòng trắc ẩn theo nghĩa sâu vẫn thuộc về con người.
Lòng trắc ẩn không chỉ là nói lời nhẹ nhàng.
Đó là khả năng cảm thấy nỗi đau của người khác có liên quan đến mình.
Một người lãnh đạo có lòng trắc ẩn sẽ không chỉ hỏi: “Phương án này hiệu quả không?”
Họ còn hỏi:
- Ai sẽ chịu thiệt?
- Ai không có tiếng nói?
- Người dân vùng hạ du có kịp nhận cảnh báo không?
- Người yếu thế có được bảo vệ không?
- Cán bộ trẻ có bị đẩy vào việc quá sức không?
- Người sắp nghỉ hưu có được đối xử tử tế không?
- Một quyết định đúng về kỹ thuật có đang gây tổn thương không cần thiết cho con người không?
AI có thể giúp tìm nhóm dễ tổn thương trên bản đồ.
AI có thể phân tích dữ liệu xã hội.
AI có thể tóm tắt phản hồi cộng đồng.
Nhưng AI không tự đau cùng con người.
Nó không có ký ức về mất mát.
Không có tình thương.
Không có sự day dứt.
Không có nhu cầu được sống tử tế với người khác.
Trong tổ chức, nếu AI làm tăng hiệu quả nhưng làm giảm lòng trắc ẩn, đó là một thất bại quản trị.
Bởi quản trị không phải chỉ là làm cho hệ thống chạy nhanh. Quản trị còn là làm cho con người trong hệ thống được đối xử như con người.
7. Điều thứ năm vẫn thuộc về con người: niềm tin
Không có tổ chức nào vận hành chỉ bằng quy trình.
Tổ chức cần niềm tin.
Cấp dưới tin rằng lãnh đạo công bằng.
Lãnh đạo tin rằng chuyên gia nói thật.
Đồng nghiệp tin rằng nhau không đổ lỗi.
Người dân tin rằng cơ quan quản lý cảnh báo vì an toàn của họ.
Nhà khoa học tin rằng phản biện trung thực được tôn trọng.
Người trẻ tin rằng nếu học thật và làm thật, họ sẽ có cơ hội.
AI có thể giúp minh bạch hóa dữ liệu, lưu vết quyết định, phát hiện bất thường, giảm thiên lệch cá nhân.
Nhưng AI không tự tạo ra niềm tin.
Niềm tin được tạo ra từ hành vi lặp lại của con người.
Từ lời nói đi đôi với việc làm.
Từ sự công bằng trong phân công.
Từ thái độ bảo vệ người nói thật.
Từ cách xử lý sai lầm.
Từ việc lãnh đạo có dám nhận trách nhiệm không.
Từ việc tổ chức có dùng AI để hỗ trợ con người hay để giám sát con người một cách lạnh lùng.
Một tổ chức có AI mạnh nhưng thiếu niềm tin sẽ rất nguy hiểm.
Khi đó, con người sẽ dùng AI để phòng thủ, đối phó, làm đẹp báo cáo, che giấu sai sót hoặc đổ trách nhiệm cho hệ thống.
Vì vậy, niềm tin vẫn là tài sản con người phải xây.
AI có thể hỗ trợ minh bạch. Nhưng niềm tin chỉ có thể được nuôi dưỡng bằng cách con người đối xử với nhau.
8. Điều thứ sáu vẫn thuộc về con người: sự phán đoán trong mâu thuẫn
Nhiều người nghĩ ra quyết định là chọn phương án tốt nhất.
Nhưng trong thực tế quản trị, nhiều quyết định không có phương án hoàn toàn tốt.
Chỉ có phương án ít xấu hơn.
Hoặc phương án phù hợp hơn trong bối cảnh cụ thể.
Một người lãnh đạo có thể phải chọn giữa hai rủi ro.
Giữ nước thì rủi ro lũ.
Xả nước thì rủi ro hạ du.
Đầu tư nhanh thì rủi ro chất lượng.
Làm chậm thì mất cơ hội.
Tin người trẻ thì rủi ro thiếu kinh nghiệm.
Chỉ dùng người cũ thì tổ chức không đổi mới.
Công khai dữ liệu thì tăng minh bạch.
Nhưng công khai sai cách có thể gây hiểu lầm hoặc lộ thông tin nhạy cảm.
AI có thể liệt kê phương án.
Có thể phân tích ưu nhược điểm.
Có thể mô phỏng kịch bản.
Có thể tính xác suất rủi ro.
Nhưng phán đoán cuối cùng trong mâu thuẫn giá trị vẫn thuộc về con người.
Vì sao?
Vì con người phải sống với hệ quả.
Vì con người hiểu bối cảnh xã hội.
Vì con người biết điều gì không thể đo hết.
Vì con người phải cân bằng giữa lý trí và trách nhiệm.
Đây là điều đặc biệt quan trọng trong quản trị công, tài nguyên nước, thiên tai, môi trường và tổ chức con người.
AI có thể giúp quyết định sáng hơn.
Nhưng không thể làm mất trách nhiệm phán đoán của con người.
9. Điều thứ bảy vẫn thuộc về con người: trải nghiệm sống
AI học từ dữ liệu.
Con người học từ đời sống.
Dữ liệu có thể rất lớn, nhưng nó không phải là đời sống theo nghĩa con người trải nghiệm.
Một người từng đi qua mùa lũ sẽ hiểu khác một người chỉ đọc báo cáo lũ.
Một người từng đứng trước hạ du khi hồ xả sẽ hiểu khác một người chỉ nhìn bản đồ ngập.
Một người từng trải qua một tổ chức đang thay đổi sẽ hiểu khác một người chỉ đọc lý thuyết quản trị.
Một người từng mất mát sẽ hiểu lòng trắc ẩn khác.
Một người từng bị đối xử không công bằng sẽ hiểu giá trị của công bằng khác.
Một người sắp nghỉ hưu sẽ hiểu sâu hơn câu hỏi để lại gì cho thế hệ sau.
AI có thể mô tả những điều đó.
Nhưng AI không có thân phận.
Không có đời người.
Không có ký ức riêng.
Không có sự trưởng thành qua đau đớn.
Không có cảm giác thời gian đang đi qua mình.
Vì vậy, trải nghiệm sống vẫn là phần không thể thay thế của con người.
Trong lãnh đạo, trải nghiệm sống giúp con người biết mềm ở đâu, cứng ở đâu, chậm ở đâu, nhanh ở đâu, nói lúc nào, im lặng lúc nào, bảo vệ ai, buông điều gì.
Đây là trí tuệ không chỉ đến từ thông tin.
Nó đến từ đời sống.
10. Điều thứ tám vẫn thuộc về con người: sáng tạo có căn nguyên
AI có thể tạo ra rất nhiều sản phẩm sáng tạo.
Viết thơ.
Vẽ tranh.
Soạn nhạc.
Thiết kế hình ảnh.
Gợi ý ý tưởng.
Tạo phương án.
Nhưng sáng tạo của con người có một căn nguyên khác.
Con người sáng tạo vì có nhu cầu biểu đạt.
Vì đau.
Vì yêu.
Vì muốn sửa một điều bất công.
Vì muốn để lại dấu vết.
Vì không chấp nhận cái cũ.
Vì có ký ức riêng.
Vì có trải nghiệm không ai giống ai.
Một bài viết do con người viết có thể chưa hoàn hảo, nhưng trong đó có đời sống của người viết.
Một phương án kỹ thuật do chuyên gia đề xuất có thể không chỉ là tối ưu số học, mà là kết quả của nhiều năm hiểu vùng, hiểu người, hiểu công trình.
Một quyết định quản lý có thể không chỉ là chọn phương án A hay B, mà là một thông điệp về tổ chức sẽ trở thành gì.
AI có thể giúp con người sáng tạo nhanh hơn, rộng hơn, nhiều phương án hơn.
Nhưng cái khiến sáng tạo trở thành “của mình” vẫn là trải nghiệm, giá trị và mục đích của con người.
Trong thời đại AI, sáng tạo của con người không nhất thiết phải cạnh tranh với AI ở tốc độ.
Nó phải sâu hơn ở ý nghĩa.
11. Điều thứ chín vẫn thuộc về con người: văn hóa
AI không tự tạo ra văn hóa tổ chức.
Văn hóa là cách con người cùng sống và làm việc với nhau.
Một tổ chức có văn hóa nói thật hay né tránh?
Có văn hóa học từ sai lầm hay đổ lỗi?
Có văn hóa trọng chuyên môn hay trọng hình thức?
Có văn hóa dùng người trẻ hay chỉ dùng người quen?
Có văn hóa chia sẻ dữ liệu hay giữ dữ liệu làm quyền lực?
Có văn hóa phản biện hay chỉ vâng lời?
Có văn hóa tử tế với người nghỉ hưu hay coi họ như đã hết giá trị?
AI đặt vào văn hóa nào sẽ phản ánh và khuếch đại văn hóa đó.
Nếu tổ chức có văn hóa học hỏi, AI sẽ giúp học nhanh hơn.
Nếu tổ chức có văn hóa che giấu, AI có thể bị dùng để che giấu tinh vi hơn.
Nếu tổ chức có văn hóa phản biện, AI có thể trở thành công cụ kiểm chứng.
Nếu tổ chức có văn hóa hình thức, AI có thể tạo ra nhiều báo cáo đẹp hơn nhưng ít thật hơn.
Vì vậy, văn hóa vẫn thuộc về con người.
Người lãnh đạo không thể giao văn hóa cho AI.
Văn hóa được tạo ra từ cách lãnh đạo hành xử mỗi ngày.
12. Điều thứ mười vẫn thuộc về con người: bản lĩnh đạo đức
Có những lúc biết đúng chưa đủ.
Phải dám làm đúng.
AI có thể chỉ ra dữ liệu không khớp.
Nhưng con người phải dám nói rằng báo cáo đang có vấn đề.
AI có thể chỉ ra phương án có rủi ro hạ du.
Nhưng con người phải dám yêu cầu xem xét lại.
AI có thể tìm ra bài học thất bại cũ.
Nhưng con người phải dám đưa bài học ấy vào cuộc họp.
AI có thể phát hiện bất thường trong tổ chức.
Nhưng con người phải dám xử lý công bằng.
Đó là bản lĩnh đạo đức.
Trong quản trị, nhiều vấn đề không phải do thiếu thông tin. Mà do thiếu bản lĩnh để đối diện với thông tin.
AI có thể làm sự thật dễ thấy hơn.
Nhưng nếu lãnh đạo không muốn thấy, AI cũng vô ích.
Thậm chí AI có thể bị dùng để tạo ra một lớp lý lẽ mới che phủ sự thật.
Vì vậy, trong thời đại AI, bản lĩnh đạo đức càng quan trọng.
Càng nhiều công cụ thông minh, con người càng cần chính trực.
13. Điều thứ mười một vẫn thuộc về con người: sự tha thứ và bao dung
Một tổ chức chỉ có kiểm soát mà không có bao dung sẽ trở nên ngột ngạt.
AI có thể ghi lại rất nhiều thứ.
Ai chậm tiến độ.
Ai sửa file lúc nào.
Ai sai số liệu.
Ai trả lời chưa đúng.
Ai chưa hoàn thành.
Nếu dùng không khéo, AI có thể làm tổ chức trở nên không còn chỗ cho sai lầm.
Nhưng con người học qua sai lầm.
Người trẻ cần được sai trong phạm vi an toàn để trưởng thành.
Chuyên gia cũng có lúc sai.
Lãnh đạo cũng có lúc quyết định chưa tối ưu.
Một tổ chức tốt không phải là tổ chức không có sai lầm. Đó là tổ chức biết phân biệt sai lầm do cẩu thả, sai lầm do thiếu năng lực, sai lầm do dám thử cái mới, và sai lầm do cố ý làm sai.
AI có thể giúp ghi nhận và phân tích sai lầm.
Nhưng sự tha thứ, bao dung và tạo cơ hội sửa sai vẫn thuộc về con người.
Nếu mất điều đó, tổ chức có thể rất “thông minh” nhưng không còn nhân văn.
14. Điều thứ mười hai vẫn thuộc về con người: khả năng hy sinh lợi ích ngắn hạn vì điều dài hạn
AI thường được thiết kế để tối ưu mục tiêu.
Nhưng con người phải quyết định mục tiêu nào đáng tối ưu và trong thời hạn nào.
Một người lãnh đạo có thể chọn không làm việc dễ được khen ngay, mà làm việc khó nhưng có lợi lâu dài.
Có thể chọn xây nền dữ liệu thay vì chạy theo báo cáo đẹp.
Có thể chọn đào tạo người trẻ dù ban đầu chậm.
Có thể chọn bảo vệ chuyên môn dù không thuận lợi.
Có thể chọn giữ tri thức tổ chức thay vì chỉ hoàn thành nhiệm vụ trước mắt.
Có thể chọn rút lui khỏi chức vụ để tổ chức có cơ hội chuyển tiếp.
Những lựa chọn như vậy không phải lúc nào cũng tối ưu ngắn hạn.
Nhưng đó là phần rất con người của lãnh đạo: biết nghĩ xa hơn lợi ích trước mắt của mình.
AI có thể giúp phân tích dài hạn. Nhưng động lực hy sinh vì dài hạn phải đến từ giá trị con người.
15. Trong quản trị, AI nên đứng ở đâu?
AI nên đứng bên cạnh con người, không đứng trên con người.
AI nên hỗ trợ quan sát, không thay thế lương tri.
AI nên hỗ trợ phân tích, không thay thế giá trị.
AI nên hỗ trợ dự báo, không thay thế trách nhiệm.
AI nên hỗ trợ viết, không thay thế suy nghĩ.
AI nên hỗ trợ quản lý, không thay thế lòng tin.
AI nên hỗ trợ lãnh đạo, không thay thế lãnh đạo.
Một cách dùng AI đúng là đặt AI vào chuỗi:
dữ liệu → phân tích → kịch bản → phản biện → quyết định của con người → chịu trách nhiệm → học lại.
Một cách dùng AI sai là:
- AI trả lời → con người tin → quyết định → nếu sai thì đổ cho AI.
Trong quản trị, AI phải làm tăng năng lực con người, không làm con người rút khỏi trách nhiệm.
Đó là nguyên tắc nền.
16. Con người cần học gì để không bị AI làm mình nhỏ lại?
AI có thể làm con người mạnh hơn. Nhưng cũng có thể làm con người nhỏ lại nếu dùng sai.
Con người sẽ nhỏ lại nếu chỉ để AI nghĩ thay.
Viết thay.
Hỏi thay.
Phản biện thay.
Quyết định thay.
Nhớ thay.
Học thay.
Ngược lại, con người sẽ lớn hơn nếu dùng AI để:
- hỏi sâu hơn;
- đọc rộng hơn;
- kiểm chứng tốt hơn;
- nhìn nhiều kịch bản hơn;
- giải phóng khỏi việc lặp lại;
- dành thời gian cho suy nghĩ sâu;
- lắng nghe con người nhiều hơn;
- ra quyết định có trách nhiệm hơn.
Vì vậy, kỹ năng quan trọng nhất trong thời AI không phải chỉ là biết dùng công cụ.
Mà là biết giữ mình không lười suy nghĩ.
Biết dùng AI như người đối thoại, không phải như chủ nhân.
Biết hỏi lại AI.
Biết kiểm tra nguồn.
Biết thừa nhận điều chưa chắc.
Biết quay về thực tế.
Biết lắng nghe con người thật.
Biết để AI làm việc máy nên làm, còn con người làm việc người phải làm.
17. Người lãnh đạo cần giữ điều gì nhất?
Đối với người lãnh đạo, trong thời đại AI, có lẽ cần giữ nhất năm điều.
17.1. Giữ tầm nhìn
AI có thể phân tích hiện trạng, nhưng lãnh đạo phải xác định tương lai mong muốn.
17.2. Giữ sự chính trực
AI có thể tạo lập luận cho nhiều phía. Lãnh đạo phải chọn sự thật, không chọn thuận tiện.
17.3. Giữ lòng nhân
AI có thể tối ưu tổ chức. Lãnh đạo phải nhớ tổ chức gồm con người.
17.4. Giữ trách nhiệm
AI có thể khuyến nghị. Lãnh đạo phải chịu trách nhiệm.
17.5. Giữ khả năng học
AI thay đổi rất nhanh. Lãnh đạo không chịu học sẽ trở thành điểm nghẽn của tổ chức.
Trong một tổ chức, lãnh đạo không nhất thiết phải là người giỏi AI nhất. Nhưng phải là người hiểu rõ nhất vì sao tổ chức dùng AI, dùng để phục vụ ai, giới hạn ở đâu và trách nhiệm thuộc về ai.
18. Với người làm khoa học kỹ thuật, điều gì vẫn thuộc về con người?
Người làm khoa học kỹ thuật cũng sẽ thay đổi rất nhiều trong thời AI.
AI có thể giúp xử lý dữ liệu, viết mã, đọc tài liệu, tạo báo cáo, kiểm tra mô hình, dự báo và mô phỏng.
Nhưng người kỹ sư, nhà khoa học, chuyên gia vẫn phải giữ:
- khả năng đặt giả thuyết;
- khả năng hiểu hiện trường;
- khả năng kiểm chứng dữ liệu;
- khả năng nhận ra sai số nguy hiểm;
- khả năng giải thích mô hình;
- khả năng chịu trách nhiệm với kết luận;
- khả năng nói “tôi chưa đủ căn cứ”;
- khả năng bảo vệ sự thật kỹ thuật trước áp lực.
Trong ngành tài nguyên nước, điều này càng quan trọng.
Một bản đồ ngập do AI hỗ trợ vẫn cần người hiểu địa hình, thủy lực, công trình và dân cư.
Một dự báo lũ do AI hỗ trợ vẫn cần người hiểu lưu vực, dữ liệu, sai số và cảnh báo.
Một Digital Twin hồ chứa vẫn cần người hiểu an toàn đập, quy trình vận hành và hạ du.
AI có thể làm cho kỹ sư mạnh hơn. Nhưng nếu kỹ sư bỏ năng lực kiểm chứng, AI sẽ làm kỹ sư yếu đi.
19. Với tổ chức, điều gì vẫn thuộc về con người?
Một tổ chức trong thời AI vẫn cần những điều rất con người.
Cần niềm tin.
Cần văn hóa học hỏi.
Cần sự công bằng.
Cần người dám phản biện.
Cần người biết lắng nghe.
Cần người chăm lo thế hệ sau.
Cần người giữ ký ức tổ chức.
Cần người bảo vệ chuẩn mực nghề nghiệp.
Cần người biết nói lời cảm ơn.
Cần người biết chia tay tử tế với người nghỉ hưu.
Cần người biết biến tri thức cá nhân thành tài sản chung.
AI có thể hỗ trợ tất cả những việc đó ở tầng công cụ.
Nhưng tinh thần của tổ chức vẫn do con người tạo ra.
Một tổ chức có AI nhưng thiếu tình người sẽ không phải là tổ chức đáng sống.
Một tổ chức có dữ liệu nhưng thiếu công bằng sẽ không phải là tổ chức đáng tin.
Một tổ chức có dashboard nhưng thiếu phản biện sẽ không phải là tổ chức biết học.
Một tổ chức có AI nội bộ nhưng không có văn hóa chia sẻ thì kho tri thức vẫn nghèo.
20. Ranh giới cần giữ: AI phục vụ con người, không định nghĩa lại con người
Điều nguy hiểm nhất không phải là AI quá mạnh.
Điều nguy hiểm hơn là con người tự thu nhỏ mình để giống máy.
Chỉ còn đo hiệu suất.
Chỉ còn tối ưu chỉ số.
Chỉ còn chạy theo tốc độ.
Chỉ còn trả lời nhanh.
Chỉ còn sản phẩm đầu ra.
Chỉ còn báo cáo đẹp.
Chỉ còn quy trình và dashboard.
Nếu vậy, con người không bị AI thay thế từ bên ngoài, mà tự đánh mất phần người từ bên trong.
AI nên phục vụ con người.
Không nên buộc con người sống như máy.
Công nghệ tốt phải giúp con người có thêm thời gian để suy nghĩ sâu hơn, chăm sóc nhau tốt hơn, quyết định có trách nhiệm hơn, học hỏi rộng hơn và sống nhân văn hơn.
Nếu AI làm con người bận hơn, lo hơn, sợ hơn, lạnh hơn, ít tin nhau hơn, thì cách dùng AI đó cần được xem lại.
21. Một khung phân biệt: việc AI nên làm và việc con người phải giữ
Có thể tóm tắt bằng một khung đơn giản.
AI nên hỗ trợ:
- thu thập;
- tìm kiếm;
- tóm tắt;
- phân loại;
- so sánh;
- phát hiện mẫu;
- mô phỏng;
- dự báo;
- gợi ý;
- tạo bản nháp;
- kiểm tra logic;
- truy xuất tri thức;
- cảnh báo rủi ro.
Con người phải giữ:
- xác lập ý nghĩa;
- lựa chọn giá trị;
- đặt mục tiêu;
- hiểu bối cảnh sống;
- thấu cảm;
- phán đoán đạo đức;
- chịu trách nhiệm;
- xây niềm tin;
- dẫn dắt văn hóa;
- truyền cảm hứng;
- tha thứ;
- bảo vệ nhân phẩm;
- học từ trải nghiệm;
- quyết định cuối cùng.
Khi phân biệt được như vậy, ta sẽ không sợ AI, cũng không lệ thuộc AI.
Ta sẽ biết dùng AI đúng vị trí.
22. Kết luận
Trong thời đại AI, điều gì vẫn thuộc về con người?
Rất nhiều điều.
Ý nghĩa vẫn thuộc về con người.
Giá trị vẫn thuộc về con người.
Trách nhiệm vẫn thuộc về con người.
Lòng trắc ẩn vẫn thuộc về con người.
Niềm tin vẫn thuộc về con người.
Văn hóa vẫn thuộc về con người.
Bản lĩnh đạo đức vẫn thuộc về con người.
Sự phán đoán trong mâu thuẫn vẫn thuộc về con người.
Trải nghiệm sống vẫn thuộc về con người.
Khả năng tha thứ, bao dung và truyền cảm hứng vẫn thuộc về con người.
AI có thể rất thông minh theo cách của nó.
Nhưng con người không chỉ cần thông minh.
Con người cần sống có ý nghĩa.
Cần biết điều gì đáng làm.
Cần biết điều gì không nên làm.
Cần biết khi nào phải dừng lại.
Cần biết ai đang bị tổn thương.
Cần biết mình chịu trách nhiệm với ai.
Cần biết để lại gì cho người sau.
Vì vậy, thời đại AI không làm con người trở nên thừa. Nó đặt con người trước yêu cầu phải trở nên sâu sắc hơn.
AI có thể làm thay nhiều việc.
Nhưng chính vì vậy, con người phải giữ lại những việc quan trọng nhất: chọn giá trị, chịu trách nhiệm và sống nhân văn.
Một suy nghĩ bổ sung
Tôi nghĩ điều đáng sợ nhất trong thời đại AI không phải là máy giống người hơn.
Điều đáng sợ hơn là người lại sống giống máy hơn.
Nếu chúng ta chỉ chạy theo tốc độ, năng suất, chỉ số, báo cáo, tối ưu và kiểm soát, thì dù không có AI, phần người trong tổ chức cũng đã nghèo đi.
AI chỉ làm quá trình đó nhanh hơn.
Nhưng nếu chúng ta dùng AI để giảm bớt việc lặp lại, để có thêm thời gian suy nghĩ, để lắng nghe nhau hơn, để nhìn thấy rủi ro sớm hơn, để học từ quá khứ tốt hơn, để bảo vệ người yếu thế tốt hơn, thì AI sẽ làm phần người của chúng ta mạnh hơn.
Vấn đề không phải là AI sẽ lấy đi điều gì của con người.
Vấn đề là con người có còn biết giữ điều quý nhất của mình hay không.
Giữ lòng trắc ẩn.
Giữ sự chính trực.
Giữ khả năng biết ơn.
Giữ trách nhiệm.
Giữ sự khiêm tốn trước điều chưa biết.
Giữ niềm tin rằng con người không chỉ là một đơn vị xử lý thông tin.
Trong quản trị, điều ấy càng quan trọng.
Một người lãnh đạo có thể dùng AI rất giỏi, nhưng nếu không còn biết thương người, không còn biết nghe sự thật, không còn biết chịu trách nhiệm, thì đó chưa phải là lãnh đạo tốt.
Ngược lại, một người lãnh đạo biết dùng AI để quyết định sáng suốt hơn, nhưng vẫn giữ được nhân tính, sự công bằng và lòng trắc ẩn, thì đó chính là hình ảnh đẹp của lãnh đạo trong thời đại mới.
Có lẽ, cuối cùng, AI sẽ buộc chúng ta trả lời một câu hỏi rất cũ:
Con người là gì?
Và câu trả lời không nằm trong tốc độ tính toán.
Nó nằm trong cách chúng ta sống với nhau, chịu trách nhiệm với nhau và để lại cho nhau một thế giới đáng sống hơn.
Tài liệu tham khảo
- OECD. AI Principles. Bộ nguyên tắc AI của OECD được thông qua năm 2019 và cập nhật năm 2024, nhấn mạnh AI đổi mới, đáng tin cậy, tôn trọng nhân quyền và các giá trị dân chủ.
- UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. Khuyến nghị toàn cầu về đạo đức AI, nhấn mạnh nhân quyền, phẩm giá con người, minh bạch, công bằng và giám sát của con người.
- NIST. Artificial Intelligence Risk Management Framework. Khung quản trị rủi ro AI nhằm hỗ trợ tổ chức quản lý rủi ro AI đối với cá nhân, tổ chức và xã hội.
- European Commission AI Act Service Desk. Article 14: Human Oversight. Quy định về giám sát của con người đối với hệ thống AI rủi ro cao nhằm giảm thiểu rủi ro đối với sức khỏe, an toàn và quyền cơ bản.
- European Union AI Act reference. Article 14: Human Oversight. Tóm lược yêu cầu giám sát của con người đối với hệ thống AI rủi ro cao.