Đỗ Đức Dũng
Trong kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo không còn là khái niệm xa lạ trong các bộ phim khoa học viễn tưởng, mà đã hiện diện trong lớp học, công sở, bệnh viện, doanh nghiệp và cả đời sống thường ngày. AI (Artificial Intelligence) có thể giúp con người tìm kiếm thông tin, viết văn bản, dịch thuật, lập trình, thiết kế, phân tích dữ liệu và giải quyết nhiều công việc phức tạp. Nhưng cùng với cơ hội ấy là một câu hỏi lớn đặt ra cho thế hệ trẻ: trong cuộc đua với AI, người trẻ cần làm gì để không bị tụt lại phía sau?
Trước hết, cần hiểu rằng AI là trí tuệ nhân tạo, tức là công nghệ cho phép máy móc mô phỏng một số hoạt động trí tuệ của con người như học hỏi, xử lý thông tin, nhận diện vấn đề và đưa ra gợi ý. Tuy nhiên, AI dù thông minh đến đâu vẫn là sản phẩm do con người tạo ra và vận hành. Vì vậy, cuộc đua với AI không phải là cuộc đối đầu giữa con người và máy móc, mà là cuộc đua tự nâng cấp chính mình của con người trong một thời đại mới.
AI đem lại cho tuổi trẻ rất nhiều cơ hội. Một học sinh có thể dùng AI để luyện ngoại ngữ, tìm hiểu kiến thức, sửa lỗi bài viết. Một sinh viên có thể dùng AI để học lập trình, phân tích tài liệu, gợi ý ý tưởng nghiên cứu. Một người trẻ khởi nghiệp có thể dùng AI để thiết kế sản phẩm, phân tích thị trường, chăm sóc khách hàng. Nhờ AI, nhiều công việc lặp lại được rút ngắn, con người có thêm thời gian cho sáng tạo, tư duy và ra quyết định. Có thể nói, nếu biết sử dụng đúng cách, AI sẽ trở thành một “người trợ lý” mạnh mẽ giúp người trẻ học nhanh hơn, làm việc hiệu quả hơn và mở rộng giới hạn của bản thân.
Nhưng AI cũng đặt ra những thách thức không nhỏ. Những công việc đơn giản, máy móc, ít sáng tạo có nguy cơ bị thay thế. Một bộ phận học sinh, sinh viên dễ rơi vào thói quen hỏi AI rồi chép lại, làm bài mà không hiểu bài, có sản phẩm mà không có tư duy. Nếu quá lệ thuộc vào AI, người trẻ có thể đánh mất khả năng đọc sâu, viết độc lập, suy nghĩ phản biện và tự giải quyết vấn đề. Khi ấy, điều đáng sợ không phải là AI quá thông minh, mà là con người tự cho phép mình trở nên lười biếng trước sự tiện lợi của công nghệ.
Bởi vậy, trong cuộc đua với AI, người trẻ trước hết phải học cách làm chủ công nghệ. Làm chủ không chỉ là biết dùng một vài phần mềm hay câu lệnh, mà là biết đặt câu hỏi đúng, biết kiểm chứng thông tin, biết phân biệt cái máy gợi ý với điều mình thật sự hiểu. Người trẻ cần xem AI là công cụ hỗ trợ chứ không phải bộ não thay thế mình. Một câu nói rất đáng suy ngẫm là: “AI không thay thế con người, nhưng những người biết sử dụng AI sẽ thay thế những người không biết sử dụng AI.” Câu nói ấy nhắc chúng ta rằng lợi thế trong tương lai không thuộc về người sợ hãi công nghệ, cũng không thuộc về người lệ thuộc vào công nghệ, mà thuộc về người biết sử dụng công nghệ một cách thông minh và có trách nhiệm.
Bên cạnh năng lực công nghệ, tuổi trẻ càng cần rèn luyện những phẩm chất rất người: tư duy độc lập, khả năng sáng tạo, đạo đức, lòng nhân ái, kỹ năng giao tiếp và tinh thần học tập suốt đời. AI có thể tạo ra một đoạn văn, nhưng không thể thay con người sống chân thành. AI có thể xử lý dữ liệu rất nhanh, nhưng không thể thay con người chịu trách nhiệm đạo đức cho lựa chọn của mình. Công nghệ càng phát triển, giá trị nhân văn của con người càng cần được giữ gìn. Tóm lại, AI là cơ hội lớn nhưng cũng là phép thử lớn đối với thế hệ trẻ. Trong cuộc đua ấy, người trẻ không nên hoang mang, cũng không được chủ quan. Cách tốt nhất để không bị AI bỏ lại phía sau là không ngừng học hỏi, biết làm chủ công nghệ, rèn luyện tư duy và giữ vững phẩm chất con người. Bởi cuối cùng, tương lai không thuộc về máy móc, mà thuộc về những con người biết dùng trí tuệ của mình để điều khiển máy móc phục vụ cuộc sống tốt đẹp hơn.